Монгол Улсад хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн эрх, оролцоог дэмжих бодлого, хууль тогтоомж жил ирэх тусам нэмэгдэж байгаа ч бодит амьдрал дээр тэдний өдөр тутмын амьдралд олон бэрхшээл тулгардаг. Нийгмийн дэд бүтэц, боловсрол, хөдөлмөр эрхлэлт, нийгмийн үйлчилгээ зэрэг олон салбарт хүртээмж хангалтгүй байгаа нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн амьдралын чанарт шууд нөлөөлж байна.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тоо

Үндэсний статистикийн мэдээллээр 2024 оны байдлаар улсын хэмжээнд 107,904 хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн бүртгэлтэй байна. Энэ нь нийт хүн амын ойролцоогоор 3 гаруй хувь юм. Тэдний дунд харааны, сонсголын, хөдөлгөөний, оюуны болон сэтгэцийн зэрэг олон төрлийн бэрхшээлтэй хүмүүс багтдаг.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн дунд 40 орчим хувь нь хөдөлмөрийн насны хүмүүс байдаг боловч ажил эрхлэлтийн түвшин харьцангуй бага хэвээр байна. Судалгаагаар хөдөлмөрийн насны хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн 30 орчим хувь нь л тогтмол ажил эрхэлдэг гэсэн тооцоо бий. Энэ нь тэдний эдийн засгийн бие даасан байдалд томоохон саад болж байна.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн амьдралд тулгардаг хамгийн том бэрхшээлүүдийн нэг бол хүртээмжгүй орчин юм. Олон нийтийн барилга байгууламж, зам талбай, нийтийн тээвэр зэрэг нь тэдэнд бүрэн тохирсон байдлаар төлөвлөгдөөгүй байдаг.

Жишээлбэл:

• Зарим төрийн байгууллага, үйлчилгээний төвүүд налуу замгүй
• Явган хүний зам тэргэнцэртэй иргэдэд тохиромжгүй
• Нийтийн тээврийн ихэнх автобус хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд бүрэн хүртээмжтэй биш

Харааны бэрхшээлтэй иргэдийн хувьд ч мөн адил бэрхшээл их байдаг. Зам талбай дээр хөтөч шар хавтан (tactile paving) хангалтгүй, дуут дохиотой гэрлэн дохио ховор байдаг нь хот дотор аюулгүй зорчих боломжийг хязгаарлаж байна.

Боловсролын хүртээмж

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн боловсролын хүртээмж мөн асуудал хэвээр байна. Монгол Улсад хөгжлийн бэрхшээлтэй 10 мянга орчим хүүхэд байдаг. Гэвч тэдний тодорхой хувь нь ердийн сургуульд сурах боломжгүй, эсвэл тусгай сургуульд хамрагдах шаардлагатай болдог.

Сургуулийн барилга байгууламжийн хүртээмж, тусгай багш, сургалтын хэрэглэгдэхүүн дутмаг байдаг нь боловсрол эзэмших боломжийг хязгаарладаг. Зарим хүүхдүүд бүр сургуульд хамрагдахгүй гэртээ байх тохиолдол ч гардаг байна.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн ажил эрхлэлтийн асуудал нийгмийн томоохон сорилт хэвээр байна. Хэдийгээр Монгол Улсад 25-аас дээш ажилтантай байгууллага хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн ажиллуулах үүрэгтэй байдаг ч энэ шаардлага бодитоор бүрэн хэрэгждэггүй. Үүний улмаас олон хүн зөвхөн халамжийн тэтгэмжид найдаж амьдрах нөхцөл үүсдэг.

Дэд бүтэц, эдийн засгийн асуудлаас гадна нийгмийн хандлага бас чухал нөлөөтэй. Зарим тохиолдолд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг өрөвдөх, эсвэл чадваргүй гэж үзэх хандлага байдаг. Энэ нь тэдний нийгмийн оролцоог хязгаарлах нэг шалтгаан болдог.

Сүүлийн жилүүдэд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн эрхийг хамгаалах чиглэлд зарим ахиц гарч байна. Тухайлбал:

• хүртээмжийн стандартуудыг шинэчлэх
• төрийн байгууллагуудын барилгад налуу зам, лифт нэмэх
• хүртээмжтэй автобус нэвтрүүлэх
• хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих хөтөлбөр хэрэгжүүлэх зэрэг арга хэмжээнүүд авч байна.

Хэрэв хот төлөвлөлт, нийтийн үйлчилгээ, хөдөлмөрийн зах зээлд хүртээмжийг бодитоор нэвтрүүлж чадвал хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд зөвхөн халамж хүртэгч биш, харин нийгмийн идэвхтэй оролцогч болж чадна. Тиймээс тэдний эрх, боломжийг нэмэгдүүлэх нь зөвхөн нэг бүлгийн асуудал биш, харин илүү шударга, хүртээмжтэй нийгмийг бий болгох чухал алхам юм.