Ази-Номхон далайн бүс нутгийн улс төр, геополитик, аюулгүй байдал, гадаад бодлого болон эдийн засгийн чиглэлээр дагнан бичдэг олон улсын нэр хүндтэй The Diplomat цахим хэвлэлд нийтлэгдсэн судлаач Лхаажавын Болорын нийтлэлийг Zogii.mn уншигчдадаа хүргэе.

... 9 дүгээр сарын 15-ны өдөр Монгол Улсын парламент буюу Улсын Их Хурал намрын чуулганаа эхлүүлсэн бөгөөд маш эрч хүчтэйгээр ажлаа эхлүүллээ. Ерөнхий сайд Ням-Осорын Учралын удирдаж буй одоогийн Засгийн газар улсын төсвийн түүхэн дэх хамгийн том төслүүдийн нэгийг өргөн барьсан амбицтай мөрийн хөтөлбөртэй ажиллаж байна. Тэдний зорилтууд дунд: Үндэсний баялгийн санг байгуулах, Хятад улсаас эрчим хүч авах, дата төвүүд барих зэрэг ажлууд багтжээ. Парламент эдгээр томоохон санаачилгуудын ихэнхийг нэлээд нарийвчлан шалгах бололтой.

Улсын Их Хуралд шийдвэрлэх олон зүйл байгаа хэдий ч улс төрийн хувьд маш их хуваагдмал орчинд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Монгол Улс 2025 оны 6 дугаар сард Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн засаг захиргааг огцруулснаас эхэлсэн Засгийн газрын тогтворгүй байдалтай тэмцсээр байна. Учралын Засгийн газар ердөө энэ оны 3 дугаар сарын 31-нд буюу зургаан сар хүрэхгүй хугацааны өмнө үүрэгт ажилдаа орсон юм.

Парламент 9 дүгээр сарын 15-ны өдөр хуралдах үеэр шинэ Засгийн газар Монголын түүхэн дэх хамгийн том улсын төсвийн саналыг ил болгож, 2.3 их наяд төгрөгийн алдагдалтай, 41.3 их наяд төгрөг зарцуулахаар тусгажээ. Эдийн засагчид болон шүүмжлэгчид инфляци 12.5 хувьтай байгаа үед ийм том алдагдал нь Монгол Улсын өрийг улам нэмэгдүүлж, Засгийн газрыг аж ахуйн нэгж, иргэдийн татварыг нэмэхэд хүргэнэ хэмээн санаа зовж байна. Улсын төсвийн төсөл хэдийнэ парламентын байнгын хороодын дунд асар их шүүмжлэлтэй тулгараад байгаа юм. Учралын Засгийн газарт өгсөн анхааруулгын дохио гэж хэлж болохоор нэгэн үйл явдал өнгөрсөн долоо хоногт болсон бөгөөд парламент шаардлагатай ирцийг бүрдүүлж чадаагүй байна.

2027 оны улсын төсвийн төслийн гол асуудлуудын нэг нь 2.3 их наяд төгрөгийн алдагдал юм. Үүнийг шийдвэрлэхээр Учралын Засгийн газрын дэвшүүлсэн гарцуудын нэг нь Оюу Толгойн нэмэгдсэн ногдол ашгийг ашиглах явдал ажээ.

9 дүгээр сарын 11-ний өдөр Монгол Улс болон Рио Тинто компани 17 жилийн өмнө анх байгуулсан Оюу Толгойн гэрээ буюу Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээнд өөрчлөлт оруулахаар тохиролцсон байна. Энэхүү нэмэлт өөрчлөлт нь Монгол Улсад 13 их наяд төгрөг буюу ойролцоогоор 3.6 тэрбум ам.доллар хүлээн авах боломжийг олгох юм. Түүнчлэн Рио Тинто компани үйл ажиллагааны зардлыг ойролцоогоор 30 их наяд төгрөгөөр буюу 8.4 тэрбум ам.доллартай тэнцэх хэмжээгээр бууруулахыг зөвшөөрсөн гэдгийг Учрал мэдэгдсэн байна.

Засгийн газрын тасралтгүй өөрчлөлт дунд Монголын парламент улсын өөр нэг төсвийг хянан хэлэлцэх шаардлагатай байгаа ч, маш их шүүмжлэл дагуулах хоёр дахь асуудал бол Монгол Улсын Үндэсний баялгийн санг байгуулах тухай юм. Оюун-Эрдэнийн засаг захиргааны үед буюу 2024 онд Монгол Улсын Парламент Үндэсний баялгийн сангийн тухай шинэ хуулиудыг баталсан. 2026 оны 2 дугаар сард, үүрэгт ажлаасаа огцрохоос яг өмнөхөн Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар олон нийтэд ашиг тусаа өгөх зорилготой ашиг хуваах шинэ механизм болгож, Монголын стратегийн ордуудаас олох үр өгөөжийн 60 хувийг Үндэсний баялгийн санд хуваарилахаар компаниудтай урьдчилсан хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан байв.

Гэвч Үндэсний баялгийн сангийн өнөөгийн чиг хандлага болон зорилго нь олон нийтэд шууд ашиг тусаа өгөх ёстой байсан Монголын халамжийн тогтолцооноос өөр тийшээ эргэсэн байж магадгүй байна. Тус сан одоо корпорацийн засаглалын бүтэц рүү илүү хандах болжээ.

Энэхүү санаачилга нь одоо Монголын төрийн өмчит компаниудын томоохон шинэчлэлийн нэг хэсэг болоод байна. Энэхүү шинэчлэлийг дэмжих зорилгоор 9 дүгээр сарын 10-ны өдөр Монгол Улс АНУ-д төвтэй "BlackRock Financial Markets Advisory" компанитай Харилцан ойлголцлын санамж бичигт (MoU) гарын үсэг зурлаа. BlackRock болон Монголын Засгийн газар төрийн өмчит үйлдвэрийн газруудын хувьцааг дотоодын болон олон улсын хөрөнгийн зах зээлд гаргаж зарах боломжийг судлах ерөнхий хүрээг тодорхойлсон байна.

Санамж бичигт гарын үсэг зурсны дараа, BlackRock-ийн корпорацийн загвар буюу Монголын төрийн өмчит үйлдвэрийн газруудын бүтцийн өөрчлөлт нь тус улсын хагас халамжийн тогтолцоотой нийцэж байгаа эсэхийг шүүмжлэгчид асууж эхлэв. Засгийн газарт өндөр настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, хүүхдүүд, ядуу буурай иргэдэд нийгмийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэх, мөн улсын боловсрол, эрүүл мэндийн салбарыг санхүүжүүлэхийн тулд эдгээр хөрөнгөд хандах боломж шаардлагатай байдаг. Энэхүү халамжийн тогтолцоо нь өнөөгийн Монголын нийгмийн амин зүрх нь юм.

2025 онд Монголд боловсрол, эрүүл мэндийн салбарын ажилчид цалингаа нэмүүлэхийг шаардаж, үе үе эсэргүүцлийн жагсаал, ажил хаялт зохион байгуулж байсан. Хэрэв Учралын Засгийн газар эдгээр амлалтаа биелүүлж чадахгүй бол Баялгийн сангийн энэхүү бодлого болон тэргүүлэх чиглэлийн өөрчлөлтүүд нь эдгээр сангаас хамааралтай байдаг Монголын ард түмэнд асар том нөлөө үзүүлэх болно.

Санхүүгийн асуудлаас гадна Монгол Улсын хувьд эрчим хүчний аюулгүй байдлын асуудал тулгамдаад байна. Иран, АНУ-ын хоорондох мөргөлдөөн болон Украины зүгээс Оросын эрчим хүчний дэд бүтцэд удаа дараа хийсэн халдлагууд нь дэлхийн эрчим хүчний зах зээлд тогтворгүй байдал үүсгэжээ. Монгол Улс түлшний хувьд ОХУ-аас онцгой хамааралтай бөгөөд боловсруулсан газрын тосны бүтээгдэхүүнийхээ 95 гаруй хувийг хойд хөршөөсөө импортолдог. Оросын нийлүүлэлт буурах үед Монгол Улс хүндрэлтэй нөхцөл байдалтай нүүр тулсан юм. 2026 оны зун, намрын улиралд улс орон даяар түлшний хомсдол үүссэн нь тус улсын эмзэг байдлыг илтгэж, бодлого боловсруулагчдыг нийлүүлэлтийн өөр эх үүсвэр болох Хятад улс руу хандахад хүргэв. Есдүгээр сард Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яамны төлөөлөгчид Хятадын Үндэсний Газрын Тосны Корпораци (CNPC)-тай хоёр талын уулзалт хийж, 10,000 тонн боловсруулсан газрын тос, 4,000 тонн онгоцны түлш, 3,000 тонн дизель түлш импортлох асуудлаар хэлэлцсэн байна.

Үүнээс гадна Хятад улс одоогоор Монголын анхны усан цахилгаан станцуудын нэг болох Ховд аймаг дахь Эрдэнэбүрэнгийн төслийг санхүүжүүлж байгаа юм. Хятадын 288 сая ам.доллар орчим хөнгөлөлттэй зээлийн шугамаар барилгын ажлын гэрээг 2023 онд EPC болон "PowerChina" консорциумд олгосон.

9 дүгээр сарын дундуур Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх болон албаны хүмүүс Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станцын барилгын ажлын явцтай танилцсан ажээ. Ерөнхийлөгчийн тамгын газраас мэдээлснээр төслийн ажил одоогоор 40 хувийн гүйцэтгэлтэй байна. Станц ашиглалтад орсноор Ховд, Баян-Өлгий, Увс, Завхан, Говь-Алтай зэрэг таван аймгийг найдвартай цахилгаан эрчим хүчээр хангах хүчин чадалтай болох юм.

Монгол Улсын эрчим хүчний дэд бүтэц болон далайд гарцгүй байдлаас үүдэлтэй сорилтуудыг харгалзан үзвэл, эрчим хүчний бүрэн бие даасан байдалд хүрэх зорилтыг ойрын болон дунд хугацаанд хэрэгжүүлэх боломжгүй байж магадгүй юм. Гэсэн хэдий ч дэлхийн олон талт түншүүдтэй хамтран ажиллах замаар шатахууны хомсдолын асуудлыг шийдвэрлэх нь улс орны язгуур ашиг сонирхолд нийцнэ. Орос улс 2022 онд Украин руу түрэмгийлэл үйлдэхээс өмнө ч Монголд эрчим хүчний хомсдол үе үе тохиолддог байсан нь Засгийн газрыг гуравдагч хөршийн хөрөнгө оруулалтыг хайх, эрчим хүчний эх үүсвэрээ төрөлжүүлэхэд хүргэсэн.

8 дугаар сард Монгол Улсын Шадар сайд Тогмидын Доржханд Монгол Улсын сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийг хурдасгахтай холбогдуулан дата төвүүд барих сонирхолтой байгаагаа мэдэгдсэн. Энэхүү санаачилга нь нэг сумаар хоёр туулай буудах гэсэн оролдлого боловч хөрөнгө оруулалтын боломжуудыг хэлэлцэхээс өмнө Монгол Улс дата төвүүдийн зөвхөн эрчим хүчний бус, мөн усны хэрэглээг хэрхэн шийдвэрлэхээ шийдэх шаардлагатай болно.

Брүүкингсийн институтын (Brookings Institution) мэдээлснээр "Жирийн нэг дата төв өдөрт 300,000 галлон ус ашигладаг... харин том хэмжээний дата төвүүд өдөрт ойролцоогоор 5 сая галлон ус ашигладаг" байна. Тус судалгаанд: "Усны нөөцийг үйл ажиллагаандаа тогтвортой байдлаар тусгахгүйгээр шинэ байгууламж барих болон эдийн засгийн үр өгөөж авч ирнэ гэж амлах нь төдийлөн ач холбогдолгүй" хэмээн анхааруулсан байна.

2025 онд Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллагаас (OECD) гаргасан усны нөөцийн судалгаанд Монгол Улсын усны хомсдолыг онцолсон байдаг. Монгол орны газар зүйн ялгаатай байдал болон гадаргын усны хуваарилалт нь дата төвүүдийг барих, байгуулах нь байтугай тэдгээрийг арчилж тордохыг ч маш эргэлзээтэй ажил болгож байна.

Учралын Засгийн газар Хятадын Өвөр Монгол дахь дата төвүүдийг үлгэр жишээ болгон үзэж, дэлхийн чиг хандлагыг дагаж байна. Гэсэн хэдий ч салхи, нарны эрчим хүчний хүчин чадал болон хүйтэн цаг уурын ижил төстэй байдлыг үл харгалзан усны асуудал нь Монгол Улс урагшлахаас өмнө хамгийн түрүүнд нарийвчлан шалгах ёстой чухал чиглэлүүдийн нэг юм.

Улсын Их Хурал шийдвэрлэх асуудал ихтэй, улс төржсөн дахин нэг үе шатанд шилжин орлоо. Харамсалтай нь, Монгол Ардын Нам (МАН)-ын дотоод зөрчил нь парламентын үйл ажиллагааг сулруулсаар байх болно. Нийт 68 суудалтай, нэр төдий эрх баригч нам болох МАН одоо бодит байдал дээр 30 болон 38 хууль тогтоогчтой хоёр фракцад хуваагдаад байна.

Учралын засгийн газрын дэвшүүлж буй саналууд нь Монгол Улсад эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтийг авч ирэх ёстой боловч авлига, агаарын бохирдол, усны хомсдол, эрчим хүчний аюулгүй байдал зэрэг олон жил үргэлжилж буй тулгамдсан асуудлуудыг бодитоор шийдвэрлэхгүйгээр засаглалд итгэх иргэдийн итгэл туйлын эмзэг хэвээр үлдэх болно. Монголын ард түмэнд улс төрийн өс хонзонгийн тэмцэл бус, харин иргэдийнхээ сайн сайхан байдлыг нэн тэргүүнд тавьдаг хууль тогтоогчид болон засгийн газар хэрэгтэй байна.