Олон улсын хорих ял судлалын төв (World Prison Brief) болон Статиста (Statista) агентлагийн хамгийн сүүлийн үеийн тайлангаар дэлхийн улс орнуудын хорих тогтолцоо болон хоригдлуудын тоог хоёр гол үзүүлэлтээр дүгнэж байна. Энэ нь нийт хоригдлын тоо болон 100,000 хүнд ногдох хоригдох хувь хэмжээ (индекс) юм.

Дэлхийн хэмжээнд АНУ нийт хоригдлын тоогоор, харин Эль Сальвадор улс нэг хүнд ногдох хоригдлын хувиар дэлхийг тэргүүлж байна. Тэгвэл манай улсын нөхцөл байдал дэлхийн газрын зурагт хаана явна вэ?

Монгол Улс хаана явна вэ? (Үндэсний статистик)

Хорих тогтолцооны олон улсын дата мэдээллээр Монгол Улсын үзүүлэлтүүд дараах байдалтай байна:

• Үзүүлэлт ба чансаа: Монгол Улсын хоригдлын түвшин 100,000 хүн тутамд 166 байна. Энэ нь дэлхийн дундаж болох 182-оос ялимгүй бага бөгөөд олон улсын хэмжээнд "дундаж" буюу харьцангуй тогтвортой түвшинд тооцогдож байна.

• Хоригдлын нийт тоо: Манай улсын хэмжээнд Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газар (ШШГЕГ)-ын харьяа байгууллагуудад нийт 5,700 орчим хоригдол хүмүүжиж байна. Монгол Улсын түүхэнд хоригдлын тоо 2012 онд хамгийн дээд цэгтээ (8,417 хоригдол) хүрч байсан бол өдгөө харьцангуй буурсан үзүүлэлт юм.

• Бүтэц, бүрэлдэхүүн: Нийт хоригдогсдын 24.3%-ийг урьдчилан хоригдож буй (шүүхээр ял нь эцэслэн тогтоогдоогүй) иргэд эзэлдэг. Хоригдлуудын 4.5% нь эмэгтэйчүүд, 1.5% нь насанд хүрээгүй хүүхдүүд, харин 0.4%-ийг гадаадын иргэд эзэлж байна.

• Дэд бүтэц: Монгол Улсын хэмжээнд нийт 21 хорих анги, урьдчилан хорих 29 төв үйл ажиллагаа явуулдаг. Нийт хорих байгууламжуудын багтаамж 6,182 орчим хүний нөөцтэй тул олон улсын дундажтай харьцуулахад одоогоор ачаалал хэтрээгүй, харьцангуй сийрэг байна.

Дэлхийн топ орнууд (Нийт хоригдлын тоогоор)

Улс орнуудын хүн амын тооноос хамаарч хоригдлын абсолют тоо өндөр байдаг.

1. АНУ (~1.83 сая хоригдол): Хувийн, ашгийн төлөөх хорих ангиудын тогтолцоо болон ялын хатуу бодлогоос шалтгаалан дэлхийд нэгдүгээрт жагсдаг.

2. БНХАУ (~1.69 сая хоригдол): Хүн амын тоо болон хууль эрх зүйн хатуу тогтолцоотой холбоотой. (Захиргааны журмаар саатуулагдсан иргэдийн тоо ороогүй).

3. Бразил (~909,000 хоригдол): Зохион байгуулалттай гэмт хэрэг, бүлэглэлүүдийн эсрэг авч буй арга хэмжээнээс шалтгаалан хорих ангиудын багтаамж нь 150%-иар хэтэрсэн байна.

4. Энэтхэг (~530,000–573,000 хоригдол): Нийт хоригдлуудын бараг 75% нь шүүх хурлаа хүлээж буй урьдчилан хоригдогсод байдаг.

5. ОХУ (~433,000 хоригдол): Сүүлийн 3-4 жилийн хугацаанд хоригдлын тоо нь хамгийн хурдацтай буурч буй орнуудын нэг юм.

Дэлхийн топ орнууд (100,000 хүнд ногдох харьцаагаар)

Энэхүү үзүүлэлт нь тухайн улсын хууль тогтоомж, шүүх засаглал хэр зэрэг чанга чансаатайг харуулдаг үндсэн хэмжүүр юм.

• Эль Сальвадор (1,659 хоригдол): Ерөнхийлөгч Найиб Букелегийн мафи, дээрмийн бүлэглэлүүдийн эсрэг зарласан "Онцгой байдал"-ын үр дүнд тус улс нийт хүн амынхаа 1 гаруй хувийг шоронд хийснээр дэлхийн дээд амжилтыг тогтоожээ.

• Куба (794 хоригдол): Төрийн хяналт, дэглэм чангатай холбоотой.

• Руанда (620 хоригдол): Шүүх засаглалын ачаалал болон урьдчилан хорих хугацаа урт байдгаас шалтгаалдаг.

• Америкийн Нэгдсэн Улс (542 хоригдол): АНУ нь нийт хоригдлын тоо болон нэг хүнд ногдох харьцааны аль алинаар нь дэлхийн ТОП-5-д багтдаг цорын ганц өндөр хөгжсөн их гүрэн юм.

Монгол Улс болон хоёр хөрш орны хорих тогтолцооны харьцуулалт

Монгол Улсыг газар зүйн хувьд хүрээлэн орших хоёр их гүрэн болох ОХУ болон БНХАУ-тай хоригдлын тоо, ялын бодлоогоор харьцуулахад маш сонирхолтой дүр зураг харагддаг. Манай улс хоригдлын нийт тооны хувьд хүн ам цөөнтэй тул бага мэт боловч, хүн амд ногдох харьцаа буюу хоригдлын индексээрээ хоёр хөрштэйгөө тун ойр түвшинд явж байна.

• БНХАУ (Абсолют тоогоор дэлхийд хоёрдугаарт, гэвч нэг хүнд ногдох харьцаа бага): БНХАУ-ын хорих ангиудад өнөөдрийн байдлаар 1.69 сая гаруй иргэн ял эдэлж байгаа нь дэлхийн нийт хоригдлын тоогоор АНУ-ын дараа хоёрдугаарт орох үзүүлэлт юм. Гэвч тус улс 1.4 тэрбум гаруй хүн амтай тул 100,000 хүн тутамд ногдох хоригдлын тоо нь ердөө 119 байна. Энэ нь дэлхийн дунджаас бага бөгөөд Монгол Улсын үзүүлэлтээс (166) доогуур байгаа юм. Гэхдээ олон улсын шинжээчид энэхүү тоонд албан бус саатуулах төвүүд болон захиргааны журмаар баривчлагдсан иргэдийн тоо ороогүйг анхааруулдаг.

• ОХУ (Хоригдлын тоо нь түүхэндээ хамгийн бага түвшинд хүрч буурсан нь): ОХУ-ын хувьд сүүлийн жилүүдэд хорих тогтолцоонд нь маш том өөрчлөлт гарсан. Бараг 1 сая гаруй хоригдолтэй байсан тус улсын хоригдлын нийт тоо өдгөө 433,000 орчим болж, түүхэн дэх хамгийн доод цэгтээ хүрч буурчжээ. Хүн амд ногдох харьцаа буюу 100,000 хүн тутамд ногдох хоригдлын индекс нь 300 орчим байна. Энэ нь Монгол Улсынхаас даруй хоёр дахин өндөр үзүүлэлт боловч Оросын өмнөх үеийн үзүүлэлтүүдтэй харьцуулахад маш их буурсан чансаа юм. Хоригдлын тоо ийнхүү эрчимтэй буурахад хууль эрх зүйн зөөлөрлөөс гадна сүүлийн жилүүдэд явагдсан цэргийн дайчилгаа, гэрээт цэргийн албанд хоригдлуудыг олноор нь хамруулсан явдал голлон нөлөөлсөн гэж олон улсын ажиглагчид үздэг.

• Монгол Улс хөршүүдтэйгээ харьцуулахад: Монгол Улсын хоригдлын индекс 100,000 хүн тутамд 166 байгаа нь БНХАУ-аас (119) ялимгүй өндөр, харин ОХУ-аас (300) харьцангуй бага буюу хоёр хөршийнхөө яг дунд нь байрлаж байна. Гэвч манай улсын хувьд нийт хоригдлын дотор шүүхээр ял нь эцэслэн тогтоогдоогүй, урьдчилан хоригдож буй иргэдийн эзлэх хувь (24.3%) хөрш орнуудтай харьцуулахад харьцангуй өндөр байна. Энэ нь манай улсын шүүх, мөрдөн байцаах шатны үйл ажиллагааны хурд, цаг хугацаа шаардсан нөхцөл байдлыг харуулж буй үзүүлэлт юм.