Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын (НҮБ) Хүн амын сангийн хамгийн сүүлийн үеийн судалгаа болон статистик мэдээллээр Gen Z үеийнхэн (1997–2012 оны хооронд төрөгсөд) Монгол Улсын нийт хүн амын 24.2 хувийг эзэлж байна. Энэ нь тооны хувьд ойролцоогоор 862,143 хүн гэсэн үг юм. Монгол Улсын нийт хүн амын 50 орчим хувь нь 30-аас доош насныхан байдаг тул манай улс бүс нутагтаа хамгийн залуу хүн амтай орнуудын нэгд зүй ёсоор тооцогддог.

Дэлхийн хэмжээнд Gen Z үеийнхэн нийт 2 тэрбум гаруй байгаа бөгөөд тэдний хамгийн их төвлөрөл Ази, Африкийн орнуудад байна.

Монгол Улсын Үндэсний статистикийн хороо (ҮСХ) болон НҮБ-ын Хүн амын сангийн судалгаанаас үзэхэд Монгол Улсын хүн ам насны бүтцийн хувьд маш өвөрмөц, залуу суваргатайд тооцогддог.

Монгол Улсын нийт хүн амд бусад үеийнхний эзлэх хувь болон Gen Z-ийн дотоодын хөдөлмөрийн зах зээлд үзүүлж буй нөлөөллийг дэлгэрэнгүй тоо баримтаар харуулбал, Монгол Улсын нийт хүн ам (ойролцоогоор 3.5 сая) үе үеэрээ дараах байдлаар хуваагдаж байна. Хүн амын бараг тал хувь нь 30-аас доош насныхан байна.

• Gen Alpha (2013–2026 онд төрөгсөд): Нийт хүн амын түүхэн өндөр буюу ~28.5%. Манай улсад сүүлийн 10 гаруй жилд өрнөсөн "төрөлтийн давалгаа" (baby boom)-ын үеийнхэн бөгөөд одоогоор хүүхдийн цэцэрлэг, ерөнхий боловсролын сургуулийн насныхан байна.

• Gen Z (1997–2012 онд төрөгсөд): Нийт хүн амын 24.2%. Одоогоор их, дээд сургуулиа төгсөж, хөдөлмөрийн зах зээлд анхлан хөл тавьж буй залуус.

• Millennials /Gen Y/ (1981–1996 онд төрөгсөд): Нийт хүн амын ~25.1%. Өдгөө 30-45 насны, Монгол Улсын хөдөлмөрийн зах зээл, эдийн засаг, худалдан авах чадварын гол цөмийг бүрдүүлэгч үе.

• Gen X (1965–1980 онд төрөгсөд): Нийт хүн амын ~14.8%. Удирдах болон шийдвэр гаргах түвшний ахмад мэргэжилтнүүд.

• Boomers болон түүнээс дээш насныхан (1964 оноос өмнө төрөгсөд): Нийт хүн амын ~7.4%. Тэтгэврийн болон ахмад настнууд.

Монгол Улс Gen Z үеийнхний нийт хүн амд эзлэх хувиар (24.2%) дэлхийн 190 гаруй орноос 70-80 дугаар байрны хооронд буюу дундаж хувиас дээгүүр жагсаж байна.

Хэдийгээр Монгол Улс Скандинав, Европ болон Зүүн Азийн (Япон, Өмнөд Солонгос) хөгжингүй орнуудтай харьцуулахад асар залуу хүн амтай орны тоонд ордог ч дэлхийн хэмжээнд эзлэх хувиар тэргүүлэгч орнуудын эгнээнд ордоггүй. Үүний шалтгаан нь Африкийн орнуудад төрөлт маш өндөр байгаа тул тэндхийн хүн амын бүтэц хамгийн залууд тооцогдож байна.

Нийт хүн амд Gen Z-ийн эзлэх хувиар дэлхийд тэргүүлдэг бүс нутгуудыг харьцуулбал:

• Африкийн орнууд (Жагсаалтын 1–30-р байр): Нигер, Уганда, Ангол зэрэг орнуудад Gen Z үеийнхэн нийт хүн амынх нь 30-35 хувийг эзэлж, дэлхийг тэргүүлдэг.

• Ойрхи Дорнод ба Өмнөд Ази (Жагсаалтын 31–60-р байр): Пакистан, Афганистан, Энэтхэг зэрэг орнуудад Gen Z үеийнхэн хүн амын 26-29 хувийг эзэлж байна.

• Монгол Улс ба Латин Америк (Жагсаалтын 61–90-р байр): Монгол Улс болон Бразил, Мексик зэрэг орнуудад Gen Z-ийн эзлэх жин 23-25 хувьтай байна.

• Европ болон Зүүн Ази (Жагсаалтын сүүл хэсэг): Хүн амын хөгшрөлт өндөр Япон, Итали, Өмнөд Солонгос зэрэг орнуудад Gen Z үеийнхэн хүн амынх нь дөнгөж 8-13 хувийг л эзэлдэг.

Gen Z үеийнхэн Монголын хөдөлмөрийн зах зээлийн бүтцийг үндсээр нь өөрчилж байна. Тэдний үзүүлж буй гол нөлөө ба тоо баримтууд:

• Ажиллах хүчний шинэ хүч: Одоогийн байдлаар идэвхтэй хөдөлмөр эрхэлж буй 1.2 сая гаруй монголчуудын 20 орчим хувийг Gen Z үеийнхэн бүрдүүлж байна. Энэ үзүүлэлт ирэх 5 жилд эрчимтэй өсөж, тэд хөдөлмөрийн зах зээлийн гол хөдөлгөгч хүч болно.

• Цахим ур чадвар: Дотоодын мэдээллийн технологи (IT), дижитал маркетинг, финтек болон стартап компаниудын шинээр орж буй ажилтнуудын 80 гаруй хувь нь Gen Z байна. Тэд технологийн өндөр мэдрэмжтэй тул компаниудын цахим шилжилтийг хурдасгаж байна.

• Ажлын байрны тогтвортой байдал ба "Job Hopping": Хөдөлмөр эрхлэлтийн судалгаагаар Монголын Gen Z залуусын 65% нь нэг ажлын байранд 1.5 жилээс илүү тогтвортой ажиллахыг хүсдэггүй гэжээ. Энэ нь дотоодын хүний нөөцийн салбарт (HR) ажилтнаа тогтоон барих шинэ сорилтуудыг бий болгож байна.

• Уян хатан нөхцөл ба Зайнаас ажиллах (Remote): Монголын Gen Z залуусын 70 гаруй хувь нь тогтсон цаггүй, бүтээмжид суурилсан эсвэл хагас зайнаас ажиллах нөхцөлтэй ажлын байрыг илүүд үздэг. Үүнээс үүдэн барилга, уул уурхай, үйлдвэрлэлийн салбарт залуу ажиллах хүчний хомсдол үүсэж байна.

Монгол Улсын хөдөлмөрийн зах зээл дэх Gen Z (1997–2012) үеийн залуусын ажиллах хүсэлтэй салбарууд болон тэдний цалингийн хүлээлтийн чиг хандлагыг дотоодын судалгааны байгууллагуудын (RIM, Lemon Press, Lambda Global гэх мэт) тайланд үндэслэн нэгтгэн харуулбал:

GEN Z ЗАЛУУСЫН ХАМГИЙН ИХ АЖИЛЛАХЫГ ХҮСДЭГ ТОП САЛБАРУУД

Залуу үеийнхэн уламжлалт хүнд үйлдвэрлэл, хатуу цагийн бүртгэлтэй салбараас илүүтэйгээр технологи, бүтээлч байдал, санхүүгийн эрх чөлөөг олгох дараах салбаруудыг нэн тэргүүнд сонгож байна:

• Мэдээллийн технологи (IT) ба Хиймэл оюун ухаан (AI): Хамгийн өндөр эрэлттэй салбар. Судалгаагаар Монголын Gen Z залуусын 72% нь AI болон дижитал хэрэгслүүдийг карьертаа идэвхтэй ашигладаг. Тэд хөгжүүлэгч (Frontend/Backend), дата аналист, AI инженер чиглэлийг түлхүү сонирхдог. 

• Финтек, Хөрөнгө оруулалт ба Банк санхүү: Залуус криптовалют (27%), цахим зээл (20.7%), болон хөрөнгө оруулалтын (15.0%) аппликейшнуудыг бусад насныхнаас хавьгүй илүү хэрэглэдэг. Үүнийг дагаад уламжлалт банкнаас илүү шинэлэг финтек, стартап компаниудад ажиллах сонирхол өндөр. 

• Цахим маркетинг ба Контент бүтээгч (Бүтээлч үйлдвэрлэл): Сошиал медиа контент бэлтгэгч, график дизайнер, брэнд менежер гэх мэт уян хатан, зайнаас ажиллах боломжтой ажлын байрууд маш нэр хүндтэй байна.

• Аялал жуулчлал ба Өвлийн спорт/Жуулчлал: Олон улсын чиг хандлага болон шинэ трендүүдийг дагаж, чөлөөт цагаа зөв боловсон өнгөрүүлэх боломжтой энэ салбарт залуус өөрийгөө сорих дуртай.

• Хамгийн бага сонирхдог салбар: Төрийн алба (хатуу шат дамжлагатай), барилга, боловсруулах үйлдвэрлэл, болон хөдөө аж ахуй. Эдгээр салбарт залуу ажиллах хүчний хомсдол хамгийн их үүсэж байна. 

ДУНДАЖ ЦАЛИНГИЙН ХҮЛЭЭЛТ (2025–2026 ОНЫ ДАТА)

Монгол Улсын хэмжээнд даатгуулагчдын дундаж нэрлэсэн цалин 2.6–3.1 сая төгрөг (дундажлавал 2.2 сая төгрөг) орчимд хэлбэлзэж байна. Тэгвэл хөдөлмөрийн зах зээлд шинээр орж буй Gen Z-ийн цалингийн хүлээлт дараах дүр зурагтай байна:

• Шинэ төгсөгч /Анхан шатны хүлээлт/: 2.0 – 2.5 сая төгрөг. Их, дээд сургууль дөнгөж төгссөн, ажлын туршлагагүй залуус амьжиргааны өртөгтэй уялдуулан хамгийн багадаа энэ хэмжээний гарааны цалинг хүлээдэг.

• Ур чадвартай залуу мэргэжилтнүүд (IT, Финтек): 3.5 – 5.0 сая төгрөг. Мэдээллийн технологийн салбарт гарааны Frontend хөгжүүлэгчийн цалин 2.5 саяас эхэлдэг бол дунд шатны залуус 4-6 сая төгрөгийн хүлээлттэй байдаг.

• "Баялаг бүтээх" сэдэл: Судалгаанд хамрагдсан Gen Z залуусын 37% нь зөвхөн амьдрахын тулд биш, "хувийн баялаг, санхүүгийн хараат бус байдлыг" богино хугацаанд бий болгохын тулд өндөр цалинтай ажлыг зорилгоо болгодог гэжээ. 

СУДАЛГААГААР ТОГТООГДСОН GEN Z-ИЙН АЖЛЫН БАЙРНЫ БУСАД ҮНЭТ ЗҮЙЛС

IRIM болон бусад судалгааны хүрээлэнгүүдийн тайлангаас үзэхэд Монгол залуус ажлын байранд зөвхөн цалин харахаас гадна дараах хүчин зүйлсийг нэн тэргүүнд тавьдаг:

• Ажил, амьдралын тэнцвэр (Work-Life Balance): Судалгаанд оролцогчдын 29% нь үүнийг нэгдүгээрт тавьсан. Илүү цагаар ажиллахыг шахдаг компаниас тэд шууд татгалздаг.

• Суралцах, хөгжих боломж: Хоёр залуу тутмын нэг нь (79%) компаниас тэднийг тасралтгүй сургаж, карьерын хувьд өсөх боломжоор хангахыг шаарддаг.

• Ёс зүйтэй, нээлттэй соёл: Компанийн удирдлагын харилцаа, үнэт зүйл, болон дотоод уур амьсгал нь тэдний ажилдаа тогтвортой үлдэх гол хөшүүрэг болдог.