Монголд хар тамхины асуудал “холын юм” байхаа больжээ. Харин ч эсрэгээрээ, айл бүрийн үүдэнд ирчихсэн бодит аюул болсон байна. Статистик худал хэлдэггүй. Сүүлийн 10 гаруй жилийн дотор мансууруулах бодистой холбоотой гэмт хэрэг 2-3 дахин өссөн нь энэ нийгэм ямар чиглэлд гулсаж байгааг хангалттай илтгэнэ. Үүнээс ч илүү анхаарал татах зүйл нь гэмт хэрэгт холбогдогсдын тал орчим нь 13-25 насныхан байгаа явдал. Өөрөөр хэлбэл, энэ бол ирээдүйгээ “алдаж” эхэлж буй дохио.

Хууль хоцорч, бодит байдал урагшилжээ. Монгол Улс мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодисын эргэлтийг зохицуулах анхны хуулиа 2002 онд баталсан. Тэр үеийн Монгол өнөөгийнхөөс тэс өөр байсан. Интернет байгаагүй биш ч өнөөгийнх шиг нийгмийн сүлжээ, хил хязгааргүй контент, шинэ төрлийн бодисын урсгал гэж байгаагүй. Гэтэл 24 жилийн дараа бид яг тэр хууль дээрээ “тогтож” суусаар ирсэн нь үнэндээ бодлогын хоцрогдол.

Өнөөдөр залуус “мөс”, “өвс” гэх нэршлээр янз бүрийн бодис хэрэглэж байна. Нэр нь зөөлөн, бодит байдал нь хатуу. Энэ бүхний цаана олон улсын хэмжээнд хориглосон, хүний сэтгэц, бие махбодыг эвддэг бодисууд эргэлдэж байна. Хууль нь хуучин, зах зээл нь шинэ. Ийм үед төр “хараад суух” боломжгүй.

Иймээс Засгийн газраас Хар тамхины тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгыг УИХ-д өргөн барихаар болсон нь оройтсон ч гэсэн зөв алхам. Энэ бол зүгээр нэг хууль шинэчлэх тухай биш, бодлогын шинэчлэл юм. Өмнөх зохицуулалтад байгаагүй хэд хэдэн чухал өөрчлөлт энд харагдана.

Нэгдүгээрт, урьдчилан сэргийлэх бодлогыг бодит утгаар нь оруулж ирж байна. Ялангуяа хүүхэд, залуучууд руу чиглэсэн тусгай бодлого өмнөх хуульд бараг байсангүй. Харин шинэ төсөл энэ орон зайг нөхөхөөр зорьжээ.

Хоёрдугаарт, мансууруулах бодисын хууль бус эргэлтэд хяналт тавих, судалгаа, мониторингийг тогтмолжуулах суурь тогтолцоог бий болгохоор тусгасан байна. Өмнө нь бид “таамаг”-аар ярьдаг байсан бол одоо “тоон дээр” тулгуурлах боломж бүрдэнэ.

Гуравдугаарт, эм бэлдмэлийн нэрээр халхавчилсан эргэлтэд анхаарч эхэлжээ. Энэ бол маш чухал. Учир нь мансууруулах бодис зөвхөн гудамжинд зарагддаггүй, зарим тохиолдолд албан ёсны сувгаар ч “урсдаг” байж болзошгүй гэсэн хардлага байсаар ирсэн.

Хамгийн маргаантай, бас хамгийн чухал хэсэг нь ялын бодлого. Өмнө нь 1 грамм хадгалсан хүн, 10 грамм хадгалсан хүн хоёр адилхан ял авах жишээтэй байв. Хэмжээ, хор уршгийн ялгаа огт тусгагдаагүй. Энэ бол шударга ёсны зарчимд нийцэхгүй. Харин шинэ төсөл энэ алдааг засахаар оролдож байна.

Түүнчлэн хүүхдийг мансууруулах бодист уруу татсан тохиолдолд оногдуулах ялыг эрс чангаруулж, 15 жил хүртэл хорихоор тусгажээ. Энэ бол дохио: хүүхдэд гар хүрвэл хатуу шийтгэнэ гэсэн мессеж.

Гэхдээ хууль ганцаараа хангалтгүй. Нийгмийн орчин өөрөө асуудлын нэг хэсэг болсон. Өнөөдөр сошиал орчинд мансууруулах бодисыг “гоё”, “күүл” мэтээр харуулсан контентууд чөлөөтэй тархаж байна. Өсвөр насныхан үүнийг шүүн тунгаах чадваргүйгээр шууд хүлээж авдаг. “Хориглоогүй юм байна, тэгэхээр болох юм байна” гэсэн логик тэдний толгойд амархан суудаг.

Энд бид хэт “эрх чөлөө”-ний туйл руу хэлбийсэн. Контентын зохицуулалт гэдэг цензур биш, харин хамгаалалт байх ёстой. Ялангуяа төлөвшөөгүй оюун санаанд.

Нөгөө талаар, эцэг эхчүүдийн түгээмэл эндүүрэл бий. “Манай хүүхэд тийм юманд оролцохгүй, бид боломжийн айл” гэдэг итгэл. Гэтэл бодит байдал өөр. Хар тамхины хэрэгт холбогдож буй залуусын тал хувь нь жирийн айлын хүүхдүүд. Энэ бол баян, ядуу гэсэн ялгааг аль хэдийн давсан асуудал.

Хүүхдийн зан авир, харилцаа, гэнэт өөрчлөгдөх нь хамгийн эхний дохио. Хэт идэвхгүй болох, эсвэл эсрэгээрээ хэт сэргэлэн, нойргүйдэх, нууцлаг болох эд бүгд анзаарах ёстой шинжүүд. Асуудал гарсны дараа биш, өмнө нь харж сурах шаардлагатай.

Бодит жишээ бүр илүү хүчтэй сануулга болдог. Орон нутгаас хотод ирж суралцсан оюутан ангийн найзуудаараа дамжин “сонирхоод” хэрэглэж үзээд, эцэст нь хэрэглэгч болж, шүүхээр шийтгэгдсэн тохиолдол байна. Бас орцонд үлдсэн бодисыг “сониучирхан” хэрэглэсэн хүүхэд донтох зам руу орсон жишээ ч бий. Эдгээр нь кино биш, бодит амьдрал.

Эцэст нь нэг тоо. Олон улсын аргачлалаар тооцвол Монголд 60 мянга орчим мансууруулах бодисын далд хэрэглэгч байж болзошгүй. Цөөн хүн амтай улсын хувьд энэ бол зүгээр нэг статистик биш аюулын хэмжээ.

Тиймээс энэ удаагийн хуулийн шинэчлэл бол сонголт биш, зайлшгүй шаардлага. Гэхдээ хууль батлагдлаа гээд асуудал шийдэгдэхгүй. Энэ бол зөвхөн эхлэл. Үлдсэн нь нийгмийн ухамсар, гэр бүлийн хариуцлага, төрийн тууштай бодлогоос шалтгаална.

Өөрөөр хэлбэл, бид энэ асуудлыг хойш нь тавих эрхгүй болсон.