ТАТАР МАЙДАР
Монгол Улсад өнөөдрийн байдлаар нийгэм, эдийн засаг, байгаль орчин, дэд бүтцийн салбарт хэд хэдэн тулгамдсан томоохон асуудлууд байгаа бөгөөд тэдгээр нь хоорондоо нягт уялдаатайгаар иргэдийн амьдралын чанарт нөлөөлж байна.
Үүнд дараах гол асуудлуудыг багцлан хувааж болно:
1. Эрчим хүчний хамаарал ба систем даацын хямрал
Монгол Улсын эрчим хүчний салбар түүхэндээ хамгийн хүнд "дефицит" буюу дутагдлын үедээ ирээд байна. Дотоодын эх үүсвэрүүд өвлийн оргил ачааллыг даахаа больсон.
- Хэрэглээний дутагдал ба импорт: Нийт эрчим хүчний хэрэглээний 75-80%-ийг дотооддоо үйлдвэрлэж, үлдсэн 20-25%-ийг ОХУ болон БНХАУ-аас өндөр үнээр импортолж байна. Өвлийн оргил ачааллын үеэр (12, 1 дүгээр сар) импортын хамаарал улам нэмэгддэг.
- Тоног төхөөрөмжийн элэгдэл: Төвийн бүсийн эрчим хүчийг хангаж буй гол станцуудын (ТЭЦ-3, ТЭЦ-4) үндсэн тоноглолуудын 70 гаруй хувь нь ашиглалтын хугацаа дууссан, хэт ачаалалтай ажиллаж байна. Энэ нь өвлийн улиралд систем бүхэлдээ унах (blackout) эрсдэлийг тогтмол үүсгэдэг.
- Шийдлийн явц: Сүүлийн үед Бөөрөлжүүтийн 150 МВт-ын цахилгаан станцын эхний блок ашиглалтад орж, ТЭЦ-3-ын өргөтгөлийн ажил яригдаж байгаа ч урт хугацааны тогтвортой байдлыг хангах Эрдэнэбүрэнгийн УЦС, Багануурын цахилгаан станц зэрэг томоохон төслүүд бүрэн ашиглалтад ороогүй, хүлээгдэж байна.
2. Нийслэлийн хэт төвлөрөл ба дэд бүтэц
Улаанбаатар хот засаг захиргаа, эдийн засаг, нийгмийн бүх салбарын хэт төвлөрлийн туйл болоод байна.
- Хүн амын бөөгнөрөл: Монгол Улсын нийт 3.5 сая хүн амын даруй 48-50% буюу 1.6-1.7 сая нь нийслэл хотын газар нутгийн ердөө 0.3%-д шавж амьдарч байна. Хот руу чиглэсэн нүүдэл жилд дунджаар 30,000-40,000 иргэнээр нэмэгдсээр байна.
- Авто замын түгжрэл ба хохирол: Улаанбаатар хотод бүртгэлтэй автомашины тоо 750,000 давсан. Авто замын сүлжээний даац анх 4 дахин бага машинд зориулагдсан тул машинууд дунджаар 8-12 км/цаг хурдтай зорчиж байна. Судалгаагаар түгжрэлээс үүдэлтэй эдийн засгийн алдагдал (алдсан боломжийн өртөг, шатахуун үрэлт) жилд 2.7-3 их наяд төгрөгт хүрч байгаа нь ДНБ-ий ихээхэн хувийг эзэлж байна.
- Нийгмийн дэд бүтэц: Хүн амын өсөлтийг сургууль, цэцэрлэгийн барилга гүйцэхгүй байгаа тул нийслэлд 3 ээлжээр хичээллэж буй сургуулиудын асуудал бүрэн шийдэгдээгүй, анги дүүргэлт стандартаас 1.5-2 дахин их байна.
3. Эдийн засгийн нэг тулгуурт бүтэц ба валютын эрсдэл
Монгол Улсын макро эдийн засаг гаднаас харахад өсөлттэй байгаа ч бүтэц нь маш эмзэг, тогтворгүй хэвээр байна.
- Экспортын хэт хамаарал: Нийт экспортын орлогын 90 гаруй хувийг зөвхөн уул уурхайн түүхий эд (нүүрс, зэс, алт, төмрийн хүдэр) бүрдүүлдэг. Хэдийгээр 2026 оны 9 дүгээр сарын байдлаар экспортын орлого 16.6 тэрбум ам.долларт хүрч, валютын нөөц 8.9 тэрбум ам.долларын рекорд тогтоосон ч энэ нь зөвхөн БНХАУ-ын нүүрсний худалдан авалт, түүхий эдийн дэлхийн зах зээлийн өндөр үнэтэй шууд холбоотой.
- Түүхий эдийн үнийн савлагаа: Хэрэв БНХАУ-ын гангийн үйлдвэрлэл саарах эсвэл коксжих нүүрсний эрэлт буурвал Монголын эдийн засаг шууд хямрах эрсдэлтэй. Мал аж ахуй, ноолуур, аялал жуулчлал зэрэг уул уурхайн бус салбаруудын ДНБ-д гүйцэтгэх үүрэг сул (хөдөө аж ахуй 10 орчим хувь) хэвээр байна.
- Хэрэглээний импорт: Хүнсний өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний 50 гаруй хувь, нарийн ногооны дийлэнх, шатахууны 100 хувийг импортоор авдаг тул гадаад улсуудын инфляци, ложистикийн гацаа (Тяньжин порт, Замын-Үүдийн ачаалал) дотоодын зах зээлд үнийн хөөрөгдлийг шууд үүсгэдэг.
Монгол Улсын Засгийн газраас дээрх системийн хямралуудыг шийдвэрлэх, эдийн засгийг тэлэх зорилгоор "Бүсчилсэн хөгжлийн бодлого" болон алсын хараатай "Мега төслүүд"-ийг тодорхойлон, хэрэгжилтийг эрчимжүүлж байна.
Бүсчилсэн хөгжлийн бодлого (Улаанбаатар хотын төвлөрлийг сааруулах үндсэн стратеги)
Засгийн газраас Монгол Улсыг засаг захиргааны нэгжээр бус, эдийн засгийн чадамж, байгалийн нөөцөөр нь хувааж, эдийн засгийн 6 бүс болон Улаанбаатар хотын бүс болгон хөгжүүлэх эрх зүйн шинэчлэлийг хийсэн.
- Хотоос хөдөө рүү чиглэсэн шилжилт хөдөлгөөнийг дэмжих урамшуулал: Орон нутагт шилжин суурьшиж буй иргэдэд ипотекийн зээлийг 3%-ийн хүүтэй олгох, орон нутагт үйл ажиллагаа явуулж буй аж ахуйн нэгжүүдийг орлогын албан татвараас 50-100% хүртэл хөнгөлөх бодлогыг хуульчилсан.
- Төвлөрлийг сааруулах "Шинэ Зуунмод" дагуул хот: Улаанбаатар хотын төвлөрлийг задлах гол цэг нь Хөшигийн хөндий дэх "Шинэ Зуунмод" хот юм. Энд эдийн засгийн чөлөөт бүс, ухаалаг үйлдвэрлэл, тээвэр ложистикийн зангилааг байгуулж байна.
- Дэд бүтцийн "Хоршоо" холболт: Орон нутгийн бүсүүдийг хооронд нь болон хилийн боомтуудтай шууд холбох авто зам, төмөр замын сүлжээг (босоо болон хэвтээ тэнхлэг) барьж, заавал Улаанбаатараар дамждаг тээврийн логистикийг өөрчилж байна.
Засгийн газрын тэргүүлэх "Мега төслүүд"-ийн жагсаалт
Эрчим хүчний бие даасан байдал, экспортын төрөлжилт, дэд бүтцийн даацыг нэмэгдүүлэхээр баталсан гол мега төслүүд:
Эрчим хүчний мега төслүүд
- Бөөрөлжүүтийн 300 МВт-ын цахилгаан станц: Төвийн бүсийн цахилгаан эрчим хүчний дутагдлыг нөхөх Төв аймгийн Баянжаргалан суманд баригдаж буй станц. Эхний блок (150 МВт) ашиглалтад орж, системд эрчим хүч нийлүүлж эхэлсэн бөгөөд хоёрдугаар блокийн ажил үргэлжилж байна.
- Эрдэнэбүрэнгийн 90 МВт-ын УЦС: Баруун бүсийн эрчим хүчний импортын хамаарлыг (ОХУ, БНХАУ-аас авах цахилгаан) бүрэн зогсоох стратегийн ач холбогдолтой төсөл. Ховд гол дээр баригдах бөгөөд барилга угсралтын ажил идэвхтэй шатандаа явж байна.
- Тавантолгойн 450 МВт-ын дулааны цахилгаан станц (ТТЦС): Өмнөговь аймаг дахь уул уурхайн томоохон хэрэглэгчид (Оюутолгой, Тавантолгой г.м) болон БНХАУ-аас авч буй эрчим хүчний импортыг дотоодын эх үүсвэрээр солих төсөл.
- Дөргөний УЦС-ын өргөтгөл болон Сэргээгдэх эрчим хүчний хуримтлуурын станцууд: Системийн тогтвортой байдал, оргил ачааллыг зохицуулах том чадлын батарей хуримтлууруудыг Төвийн бүсэд суурилуулах ажил үе шаттай хэрэгжиж байна.
Дэд бүтэц, Ложистикийн мега төслүүд (Экспорт, тээврийг нэмэгдүүлэх)
- Гашуунсухайт-Ганцмод, Шивээхүрэн-Сэхэ, Бичигт-Зүүнхатавч боомтуудын хил дамнасан төмөр замын холболт: Хилийн боомтуудыг БНХАУ-ын төмөр замын сүлжээтэй нарийн царигаар шууд холбох төслүүд. Ингэснээр нүүрс тээврийн өртөг 3-4 дахин буурч, экспортын хэмжээг жилд 80-100 сая тоннд хүргэх боломж бүрдэнэ.
- Улаанбаатар хотын Метро болон Хурдны тойрог зам: Нийслэлийн замын түгжрэлийг урт хугацаанд шийдэх гол мега төсөл. Метроны нэгдүгээр шугамын (Амгалангаас Толгойт хүртэл 17.7 км) ТЭЗҮ, гүйцэтгэгчийг шалгаруулах олон улсын тендерийн ажил болон шугам чөлөөлөлт хийгдэж байна.
Үйлдвэржилт, Эдийн засгийг солонгоруулах мега төслүүд
- Дарханы гангийн үйлдвэр ба Эрдэнэтийн зэсийн баяжмал боловсруулах үйлдвэр: Түүхий эдээ шууд гаргах биш, нэмүү өртөг шингэсэн хагас болон бэлэн бүтээгдэхүүн (катодын зэс, арматур, ган бэлдэц) үйлдвэрлэж, уул уурхайн салбарын орлогыг чанаржуулах төслүүд.
- Газрын тос боловсруулах үйлдвэр (Дорноговь, Алтанширээ): Жилд 1.5 сая тонн газрын тос боловсруулж, дотоодын дизель болон бензиний хэрэгцээний 55-60%-ийг хангах төсөл. Дагалдах дэд бүтэц, түүхий эд дамжуулах хоолойн барилгын ажил хийгдэж байна. 100% импортын хамааралтай шатахууны салбарт стратегийн аюулгүй байдлыг хангана.
Төслүүдийн хэрэгжилтийн эдийн засгийн үр нөлөө
| Төслийн нэр | Ашиглалтад орох хугацаа | Санхүүжилтийн хэмжээ / Хэлбэр | ДНБ болон Эдийн засагт үзүүлэх бодит үр нөлөө |
|---|---|---|---|
| Бөөрөлжүүтийн 300 МВт-ын ЦС | 2024–2026 (1-р блок орсон, 2-р блок 2026 оны сүүл) | ~$350 сая ам.доллар (Хувийн хэвшил / Төслийн санхүүжилт) |
• Төвийн бүсийн цахилгаан эрчим хүчний дутагдлыг 15-20% бууруулна. • Импортын цахилгаанд төлдөг байсан валютын гадагшлах урсгалыг жилд $40-50 саяар хэмнэнэ. |
| Эрдэнэбүрэнгийн 90 МВт-ын УЦС | 2028–2029 | ~$288 сая ам.доллар (БНХАУ-ын хөнгөлөлттэй зээл) |
• Баруун 5 аймгийг импортын хамаарлаас 100% гаргана. • Жилд $15-18 сая ам.долларын гадаад урсгалыг зогсоож, эрчим хүчний бие даасан байдлыг хангана. |
| Газрын тос боловсруулах үйлдвэр | 2027–2028 (Үйлдвэр болон дамжуулах хоолой) | ~$1.2 тэрбум ам.доллар (БНЭУ-ын хөнгөлөлттэй зээл) |
• Дотоодын дизель, бензиний хэрэгцээний 55-60%-ийг хангана. • Валютын гарах урсгалыг жилд $1 тэрбум гаруй ам.доллароор бууруулж, төгрөгийн ханшийг тогтворжуулна. |
| Боомтуудын хил дамнасан төмөр зам | 2027–2028 (Гашуунсухайт, Шивээхүрэн) | Төр-Хувийн хэвшлийн түншлэл (Гэрээт хэлбэрээр) | • Нүүрсний экспортыг жилд 80-100 сая тоннд хүргэх боломж бүрдэнэ. • Тээврийн зардал 3-4 дахин буурч, улсын төсвийн орлогыг жилд 1.2-1.5 их наяд төгрөгөөр нэмэгдүүлнэ. |
| Улаанбаатар хотын Метро (1-р шугам) | 2029–2030 | Улс, нийслэлийн төсөв болон Гадаадын зээл | • Нийслэлийн авто замын түгжрэлийг 25-30% бууруулна. • Түгжрэлээс үүдэлтэй жилд алддаг 2.7 их наяд төгрөгийн эдийн засгийн алдагдлыг жилд 600-800 тэрбум төгрөгөөр багасгана. |
| Эрдэнэтийн зэсийн баяжмал боловсруулах үйлдвэр | 2028 | ~$700 сая ам.доллар (Төр болон дотоодын хөрөнгө оруулалт) |
• Цэвэр зэс (катодын зэс) болон дагалдах үнэт металл үйлдвэрлэнэ. • Түүхий зэсийн экспортоос 2-3 дахин их нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүний орлогыг ДНБ-д төвлөрүүлнэ. |
Макро эдийн засаг болон ДНБ-д үзүүлэх нэгдсэн үр нөлөө (Дүгнэлт)
Эдгээр мега төслүүд бүрэн хэрэгжиж, дундаж хугацааны (2028-2030 он) босгонд хүрснээр Монгол Улсын макро эдийн засагт дараах чанарын өөрчлөлтүүд гарна:
- ДНБ-ий тогтвортой өсөлт: Мега төслүүдийн шууд болон шууд бус нөлөөгөөр Монгол Улсын ДНБ ойрын 5 жилд дунджаар 6-8%-ийн тогтвортой өсөлттэй байх суурь бүрдэнэ. Экспортын хэмжээ нэмэгдсэнээр ДНБ-ий хэмжээ одоогийн түвшнээс үлэмж тэлнэ.
- Төлбөрийн тэнцэл ба Валютын ханш: Газрын тос болон эрчим хүчний дотоодын үйлдвэрлэл нэмэгдсэнээр жил бүр гадагшаа урсдаг байсан 1.2-1.3 тэрбум ам.доллар дотооддоо үлдэнэ. Энэ нь төлбөрийн тэнцлийг ашигтай гаргаж, гадаад валютын албан ёсны нөөцийг Засгийн газрын урт хугацааны зорилтот түвшин болох 10 тэрбум ам.долларт тогтвортой барихад гол тулгуур болно.
- Эдийн засгийн солонгоролт (Үйлдвэржилт): Зэс хайлуулах, гангийн болон газрын тосны үйлдвэрүүд ашиглалтад орсноор Монгол Улс зөвхөн "түүхий эд экспортлогч" улсаас "хагас боловсруулсан болон бэлэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч" аж үйлдвэржсэн улс руу шилжих эхлэл тавигдана.
|
Нийгэм
