Доройтсон бэлчээрээ хэрхэн аврах, цөлжилтөөс хэрхэн сэргийлэх вэ гэдэг асуудал жирийн малчнаас эхлээд эрдэмтэн судлаачдын хүртэл шүдний өвчин болоод буй. Тэгвэл дэлхийн шинжлэх ухааны тэргүүлэх Nature сэтгүүл бидний огт анзаарч байгаагүй цоо шинэ гарцыг хөндөж тавилаа. Тэрхүү нууц түлхүүр нь бидний хөл доор орших мөөгөнцрийн ертөнц байж магадгүй байна.

Ургамлууд нь газар доорх үндэсний сүлжээнүүдээр дамжин хоорондоо холбогдсон байдаг. Эдгээр үндэсний сүлжээ нь ургамлын үндсэн дээр болон дотор ургадаг мөөгөнцрүүдээр дамжин холбогддог. Үндэс болон мөөгөнцрийн энэхүү нэгдлийг "микориза" (mycorrhiza) гэж нэрлэдэг юм.

Мөөгөнцрүүдээр холбогдсон үндсэн сүлжээг "микоризын сүлжээ" (mycorrhizal networks) гэдэг билээ. Тэгвэл энэ микоризын сүлжээ Монголын доройтсон бэлчээрийн аврлын түлхүүр байж магадгүй.

Нэр хүндтэй Nature сэтгүүлд арваннэгдүгээр сарын 10-нд нийтлэгдсэн тайланд дурдсанаар, газар доорх мөөгөнцрийн сүлжээ нь Монголын зарим нутагт бэлчээр яагаад хурдан сэргэж, харин зарим газар нь доройтсон хэвээр үлддэгийг тайлбарлахад тусалж магадгүй аж. “Монголын онцлог шинж бүхий тал нутаг хямралд өртөөд байна. Үүнийг аврахад нүдэнд үл үзэгдэх мөөгөнцөр тус болж магадгүй” нэртэй уг гэсэн нийтлэлд хөрсний мөөгөнцөр, ургамлын үндэс, бэлчээрийн биологийн олон янз байдлын хоорондын хамаарлыг судлах сонирхолыг тодорхойлсон байна. 

Энэ санаа нь ихээхэн найдвар төрүүлж байгаа ч одоогоор бүрэн батлагдсан сэргээн засварлах бэлэн жор болоогүй байна. Мөөгөнцөр нь ургамлын шим тэжээл, ус авах чадварт нөлөөлдөг бөгөөд зарим нь ургамлын үндэстэй нягт түншлэл үүсгэдэг аж. Эдгээр харилцан үйлчлэлийг ашиглан эвдэрсэн бэлчээрийг сэргээж чадах эсэх нь тухайн орон нутгийн нөхцөл, хөрсөнд байгаа мөөгөнцрийн төрөл зүйл, хөрсний чанар, бэлчээрийн даац болон уур амьсгалаас шууд шалтгаална. Өөрөөр хэлбэл, уг судалгаа нь шинжлэх ухааны шинэ асуултыг нээж өгсөн болохоос биш, хөрсөнд мөөгөнцөр нэмснээр доройтсон газар бүр сэргэнэ гэдгийг хараахан батлаагүй юм. 

БЭЛЧЭЭР ЗӨВХӨН ГАЗРЫН ДЭЭР УРГАХ ӨВС УРГАМЛААС ХАМААРДАГГҮЙ

Монголын бэлчээр нутаг нь хуурай, өргөн уудам бүс нутгийн мал аж ахуй, зэрлэг ан амьтан болон нутгийн иргэдийн амьжиргааг тэтгэдэг. Бэлчээрийн төлөв байдал улирлын цаг агаар, бэлчээрлэлт болон хөрсний эрүүл мэндээс шалтгаалан бүрэлддэг. Ургамлан бүрхэвч устаж, хөрс эвдэрсэн үед, ялангуяа ган гачиг эсвэл газрын хэт ашиглалт үргэлжилсээр байвал бэлчээр эргэн сэргэхэд маш хүнд болдог. 

Ургамал байгаль дээр хэзээ ч ганцаараа ургадаггүй. Тэдний үндэс хөрсөн дэх мөөгөнцөр, бактериудтай байнга харилцан үйлчилж байдаг. Зарим мөөгөнцөр үндэсний гадуур болон дотор сүлжээ үүсгэж, фотосинтезээр нийлэгжсэн чихрийн оронд ургамалд ус, шим тэжээл олж авахад нь тусалдаг байна. Газрын доорх энэхүү харилцаа нь ямар ургамал сайн ургах, тухайн экосистем гаднын дарамтад хэрхэн хариу үйлдэл үзүүлэхийг тодорхойлдог. 

Nature-ийн тайланд мөөгөнцрийн сүлжээ нь бэлчээрийн сэргэлт, ургамлын олон янз байдалд чухал үүрэгтэй байж болох сэжүүрүүдэд анхаарлаа хандуулжээ. Энэ нь зөвхөн нүдэнд харагдах өвс ургамлыг бус, түүнийг тэтгэдэг хөрсний бичил ертөнцийг судлах шинэ хандлага юм. Олон сэргээн засварлах төсөл зөвхөн ургамал тариад, доорх экологийн холбоосыг нь орхигдуулснаас болж бүтэлгүйтдэг тул энэ судалгаа шинжлэх ухааны хувьд ихээхэн ач холбогдолтой. 

ЯАГААД МӨӨГӨНЦРИЙН СҮЛЖЭЭ БҮХНИЙГ АНАГААГЧ ЭМ БИШ ВЭ?

“Мөөгөнцрийн сүлжээ” гэх нэр томьёо нь ургамал хооронд шим тэжээл зөөвөрлөдөг энгийн нэг далд сүлжээ мэт сонсогдож магадгүй. Бодит байдал дээр хөрсний мөөгөнцөр нь өөр өөр үүрэгтэй маш олон бүлгээс бүрддэг. Зарим нь ургамлын үндэстэй хамтран амьдардаг бол нөгөө хэсэг нь үхмэл органик бодисыг задалж, хөрсний бусад биетүүдтэй харилцан үйлчилдэг. 

Хэрэв судлаачид тодорхой төрлийн мөөгөнцөр эрүүл бэлчээрт илүү их байгааг илрүүлбэл, энэ нь тухайн мөөгөнцөр бэлчээрийг эрүүлжүүлсэн гэдгийг шууд нотлохгүй. Сайн хөрс нь ургамал, мөөгөнцөр хоёуланг нь тэтгэж байж болно, эсвэл энэ нөлөө хоёр талын харилцан хамааралтай байх магадлалтай. Иймд шалтгаан ба үр дагаврыг яг таг тогтоохын тулд хяналттай туршилт, олон жилийн хээрийн харьцуулсан судалгаа шаардлагатай. 

Түүнчлэн өөр газраас мөөгөнцөр авчирч нутагшуулах нь орон нутгийн эрс тэс уур амьсгалд дасан зохицож чадахгүй бол бүтэлгүйтэх эрсдэлтэй. Мөн хөрсний уугуул бичил орчныг санаанд оромгүй байдлаар өөрчилж болзошгүй тул лабораторийн үр дүнд найдахаас илүүтэй экологийн аюулгүй байдлыг заавал турших хэрэгтэй. 

МОНГОЛЫН БЭЛЧЭЭР ОЛОН ДАРАМТТАЙ ЗЭРЭГ ТУЛГАРЧ БАЙНА

Бэлчээрийн доройтол нь хэд хэдэн хүчин зүйл зэрэг үйлчилсний үр дүнд бий болдог. Малын тоо толгойн өсөлт, ган гачиг, хөрсний элэгдэл болон ургамлын бүрхэвчийн өөрчлөлт зэрэг нь бэлчээр сэргэхэд шууд нөлөөлдөг. Nature-ийн нийтлэлд мөөгөнцрийн судалгааг энэхүү өргөн хүрээний асуудлын нэг хэсэг болгон авч үзсэн бөгөөд мөөгөнцрийг доройтлын цорын ганц шалтгаан эсвэл аврах ганц гарц гэж үзээгүй байна. 

Зөвхөн биологийн аргаар эмчлэхэд анхаарвал бэлчээрийн менежмент, усны хангамж, газар эзэмшил болон малчдын бодит хэрэгцээг орхигдуулах аюултай. Экологийн шинжлэх ухааны баримтыг нутгийн иргэдийн уламжлалт мэдлэг, газрын зөв зохистой ашиглалттай хослуулж чадвал бэлчээр сэргээх төлөвлөгөө илүү амжилтад хүрнэ. 

ЦААШИД ХЭРХЭН ТУРШИХ ВЭ?

Эрдэмтдийн дараагийн алхам бол эрүүл болон сэргэж буй бэлчээрт ямар төрлийн мөөгөнцөр давамгайлж байгааг тогтоох, тэдгээр нь нутгийн ургамлын үндэстэй хэрхэн харилцан үйлчилдгийг хээрийн нөхцөлд турших явдал юм. Үүний тулд зөвхөн мөөгөнцөр байгаа эсэхийг бус, биологийн олон янз байдал, ургамлын амьдрах чадвар, хөрсний чийгшил болон шим тэжээлийн эргэлтийг олон улирал дамнуулан хянах шаардлагатай. 

Бэлчээр нь улирлаас хамааран ихээхэн өөрчлөгддөг тул богино хугацааны судалгаа нь зүгээр нэг хур бороо элбэгтэй сайн жилийг амжилттай сэргэлт гэж андуурах талтай. Харин урт хугацааны судалгаа нь мөөгөнцрийн оролцоо ган гачиг эсвэл их хэмжээний бэлчээрлэлтийн үед тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж чадах эсэхийг харуулна. 

Одоогийн байдлаар энэхүү нийтлэл нь бэлэн болсон туршилтын үр дүн бус, харин шинжлэх ухааны шинэ чиглэлийн тухай мэдээлэл юм. Тиймээс газар ашиглагчид худалдаанд буй мөөгөнцрийн бэлдмэл эсвэл туршигдаагүй тарилгыг Монголын аль нэг бэлчээрт шууд хэрэглэснээр сэргээнэ гэж яаран дүгнэж болохгүй. 

ДҮГНЭЛТ СУРГАМЖ

Экосистемийн хамгийн чухал хэсэг нь бидний нүдэнд үл үзэгдэх газрын гүнд оршдогийг энэ судалгаа дахин санууллаа. Монголын бэлчээрийг зөвхөн газрын дээр харагдах өвс ургамлыг харж сэргээх боломжгүй. Мөөгөнцрийг сэргээн засварлах хэрэгсэл болгон ашиглахын тулд хээрийн баттай нотолгоо, нутгийн иргэдийн мэдлэг болон газрын дээрх, доорх дарамтыг бууруулах цогц төлөвлөгөө зайлшгүй хэрэгтэй.