Дэлхий нийтийн үйл явдлын талаарх бие даасан мэдээ, дүн шинжилгээ хийдэг цахим портал Eurasia Review Токаев “модон казах” хэлээр ярьдаг болон түүний төрөлх хэлний чадварыг дүгнэсэн нийтлэл тавьсныг Zogii орчуулан хүргэж байна. Их, дунд, бага жүзүүдийн хоорондох зөрчилдөөнийг энэхүү шүүмжлэлт өгүүллээс мөн олж харж болно.

Нийтлэлийн гол дүгнэлтүүд

• Казах хэлний хөгжлийг тэмдэглэсэн Ерөнхийлөгч Токаевын илтгэлд төрөлх хэлтнүүдийн хувьд хиймэл, хэл зүйн хувьд алдаатай, хэлний зүй тогтолд нийцэхгүй, эв хавгүй өгүүлбэрүүд багтсан байв.

• Зохиогч энэхүү “албан хэллэг”-ийг амьд хэлнээс илүүтэй тоон үзүүлэлтүүдийг чухалчилдаг, хаалттай, хүнд сурталжсан соёлтой, мөн орчин үеийн казах хэлний Ногай хэлнийхээ цөмөөс алслагдсан Их болон Дунд жүзийн элитүүдийн улс төрийн ноёрхолтой холбон тайлбарлажээ.

• Түүхэн дүн шинжилгээнээс үзэхэд жинхэнэ казах хэл нь баруун зүгийн ногай өв уламжлалаас ихээхэн эх авсан бөгөөд төрөөс явуулж буй стандартчилал нь амьд уламжлалаас тасарсан, амьгүй албаны аялгуу бий болгох эрсдэлтэй байна.

2026 оны арваннэгдүгээр сарын 10-нд Казахстаны Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Токаев Астана хотноо болсон Олон улсын “Qazaq Tili” (“Казах хэл”) нийгэмлэгийн 10 жилийн ойн хуралдаанд (Курултай) үндсэн илтгэл тавилаа. Цаасан дээр бол энэ арга хэмжээ төрөөс удирдан явуулж буй хэл шинжлэлийн шинэчлэлийн ялалт байв. Танилцуулсан тоо баримтууд үнэхээр сэтгэл хөдөлгөм байлаа: Казахстаны нэгдүгээр ангийн сурагчдын 70 гаруй хувь нь казах хэлээр хичээллэж, хэвлэлийн болон дотоодын кино урлагийн 70 хувь нь төрийн хэл рүү шилжиж, “OpenAI”-тай хамтран ажилласны үр дүнд казах хэлний хиймэл оюун ухааны сургалтын өгөгдлийн сан 14 тэрбум токенд хүрч өргөжжээ.

Гэвч төрөлх хэлээ зөн совингоороо мэдэрдэг хүмүүсийн хувьд Курултайн сүр дуулиантай уриа лоозон нь илтгэлийнхээ эх бичвэрийн өмнө хүчин мөхөсдсөн юм.

Сэтгэл татам статистик тоо баримтуудын цаана хэл шинжлэлийн гашуун бодит байдал нуугдаж байна. Ерөнхийлөгчийн албан ёсны илтгэлийн дараалсан хоёрхон өгүүлбэрийг нарийвчлан уншихад л төрийн аппарат доторх хэлний тогтолцооны тасархай байдал буюу засгийн газрын дээд түвшинд хиймэл, ээдрээтэй, бүтцийн хувьд эвдэрсэн казах хэллэг өргөн тархсаныг илчилж байна.

Илтгэлийн эхний жишээг авч үзье: “Тәуелсіздік болмаса, біздің халқымыздың келешегі тығырыққа тірелетіні анық” (Хэрэв тусгаар тогтнол үгүй бол манай ард түмний ирээдүй мухардалд орох нь тодорхой). Казах хэлээр чөлөөтэй ярьдаг хэн боловч нөхцөлт өгүүлбэрийн найруулгын суурь алдааг тэр дор нь анзаарна. Казах хэлний наад захын мэдлэгтэй хүн энд болзох төлөв буюу “тірелері анық” гэх хэлбэрийг ашиглах ёстойг мэднэ. Гэтэл үүний оронд төрөлх хэлний жам ёсны урсгалыг золиослон, хатуу нэр үгийн бүтэц (“тірелетіні анық”) тулган оруулжээ.

Яг дараагийн мөрөнд бүр ч дордсон болхи найруулга гарч ирнэ: “Егемендігімізді қорғауға қатысты мәселенің бәрі толығымен шешімін тапты десек, үстірт пікірге тең болар”. Төгсгөлийн хэсэг болох “үстірт пікірге тең болар” гэдэг нь үгчилбэл “өнгөц дүгнэлттэй тэнцүү болох биз” гэсэн утгатай. Энэ бол албаны хэвшмэл хэллэг ч биш, орос хэлнээс шууд хуулбарласан орчуулга ч биш. Учир нь орос хэл сайн мэддэг хүн ч “равнялось бы поверхностному мнению” гэж ярихгүй. Энэ бол цэвэр модон бичвэр юм. Өөрөөр хэлбэл, казах хэлээр сэтгэдэггүй, харин толь бичгийн тайлбаруудыг механикаар холбож, ямар ч амьд хэлний логикт нийцэхгүй өгүүлбэр үйлдвэрлэдэг хүний найруулга юм.

Энэ нь нийгэм-хэл шинжлэлийн гүн гүнзгий зөрчилдөөнийг буюу жинхэнэ "толин ертөнц"-ийг бий болгож байна. Казах хэлийг алдаршуулах, хадгалан хамгаалахад зориулагдсан тайзан дээр, индрээс сонсогдсон хэл нь угтаа казах хэлний хиймэл, гажуудсан хувилбар байлаа.

Эмгэнэлт явдал нь нэрээ нууцалсан илтгэл бичигч хэл зүйн алдаа гаргасанд байгаа бус, харин Казахстаны төрийн аппарат гажуудсан эргэх холбооны хаалттай тойрогт ажиллаж байгаад оршино. Хүнд сурталт, гаж ертөнцөд хэлний "эрүүл мэнд"-ийг зөвхөн тоон үзүүлэлтүүдээр буюу сургуульд элсэгчдийн тоо, үг хэллэгийн хэрэглээний давтамж, хурал зөвлөгөөний хөтөлбөр зэрэг хэлбэр төдий үзүүлэлтүүдээр л хэмжиж байна.

Тогтолцоо өөрийнхөө нөлөөтэй толинд харж, өсөж буй хувь хэмжээг хараад бүх зүйл өөгүй төгс байна гэж чин сэтгэлээсээ итгэдэг. Шийдвэр гаргах бүхэл бүтэн экосистем нь ижилхэн хөндий, төрөлх бус сэтгэлгээтэй учраас эдгээр болхи, хиймэл хэллэгүүд засаг захиргааны олон шатны хяналтыг ганц ч улаан гэрэл асаалгүй давж, үндэсний стандарт болон албан ёсоор цацагдаж байна.

Тийм ч учраас казах хэлний “гэрэлт ирээдүйн” тухай сүржин мэдэгдлүүд төрөлх хэлтнүүдийн дунд гүн бухимдал төрүүлдэг юм. Төр хэлний хэлбэрийг түрэмгий байдлаар өргөжүүлж байгаа ч агуулгыг нь системтэйгээр хоосолж байна. Хэрэв тус улсын дээд албан тушаалтнууд хэлнийхээ зүй тогтоол, мөн чанарт нийцсэн, товч бөгөөд утга төгөлдөр үг хэллэг боловсруулж чадахгүй бол, Казах хэлний хэрэглээний хүрээг тэлэх нь зөвхөн хиймэл, төрийн зүгээс тулгасан хэл аялгууг л эзэмшсэн нэгэн үеийг бий болгох эрсдэлтэй юм.

Хэл жинхэнэ утгаараа цэцэглэн хөгжихийн тулд Казахстаны удирдлага "толин тусгалын ертөнц"-өөсөө гарах шаардлагатай байна. Тэд захиргааны тайлан дахь өнгөлөн будсан тоо баримтад найдахаа больж, гашуун үнэнтэй нүүр тулах хэрэгтэй. Учир нь, хичнээн олон тэрбум "токен"-оос (хэлний нэгжээс) бүрдсэн байлаа ч, хиймэл бүтцэд суурилсан хэлээр жинхэнэ хэлний бүрэн эрхт байдлыг цогцлоох боломжгүй юм.

Одоо энэхүү хэл шинжлэлийн нөхцөл байдлыг өөр өнцгөөс авч үзье. 1918 онд Крымын ногай гаралтай нэрт хэл шинжээч, түрэг судлаач Бекир Чобан-заде (хожим 1930-аад оны хэлмэгдүүлэлтэд өртөж амь үрэгдсэн) Вена хотод байхдаа “Tuvğan til” (“Эх хэл”) хэмээх шүлэг бичжээ. Өнөөдөр төрөлх казах хэлтэй хүн энэ шүлгийг крым-ногай аялгуугаар уншихыг сонсох эсвэл орчин үеийн хөгжмийн найруулгаар нь сонсоход сэтгэл нь гүн хөдөлдөг. Энэ нь гаднын аялгуу бус, харин казах хэлээр, казах сэтгэл зүрхний тухай бичигдсэн энхрий, амьд сор бүтээл мэт цуурайтдаг.

Чобан-задегийн шүлгийн мөрүүд болон орчин үеийн дуучдын хоолойд шингэсэн сэтгэлийн үнэнч хайр нь казах талаас алс хол мэндэлсэн зуун жилийн настай энэ шүлэгт хэлний ялалтыг тэмдэглэсэн орчин үеийн олон хуудас төрийн тайлангаас хавьгүй илүү жинхэнэ казах амин сүнс, хэлний үнэнийг шингээжээ.

Энгийн ажиглагчийн хувьд Крымын ногай яруу найрагч болон орчин үеийн Казахстаны төрийн хэл хоёрын холбоо бүрхэг санагдаж магадгүй. Гэвч түүхэн хэл шинжлэл үүнд тодорхой тайлбар өгдөг. Энэ тохиолдолд Татарын нэрт түүхч, гар бичмэл судлаач, эх бичиг судлаач Марсель Ахметзяновын “Ногайн Орд” (“Nugai Urdasy”) хэмээх нэг сэдэвт бүтээлээс авсан хоёр эшлэл сонирхол татна.

Эхний эшлэлд: “Утга зохиолын өвийг хадгалагчид нь ихэвчлэн Сарайчик, Астрахань, Азак [Азов] зэрэг хотуудаас гаралтай ‘жырау’ [туульсын төрлийг бүтээгчид] нар байв. Хамгийн алдартай жырау нар нь Асан Кайгы Сабит уулын (XV зуун), Шалкииз жырау (1465–1560), Досмамбет жырау (1493–1523) нар байлаа. Ногайн жырау нар ‘Идегей’, ‘Кобланды’, ‘Эр Таргын’, ‘Алпамыш’, ‘Чура Батыр’, ‘Кырк Кыз’ зэрэг гайхамшигтай дастан [тууль]-уудыг бүтээсэн” гэжээ.

Хоёр дахь эшлэлд: “Ногайн Ордын шууд удам угсаа, өв залгамжлагчид нь ногайчууд (Кавказын ард түмэн), Крым, Ижил-Урал, Сибирийн татарууд, Бага жузын казахууд болон каркалпагууд юм” гэсэн байна.

Ийнхүү Марсель Ахметзяновын үзэж буйгаар, нэгдүгээрт, XVIII зуун хүртэлх казахын гэгдэх бүх уран зохиол нь үнэн хэрэгтээ ногайн уран зохиол байсан бөгөөд одоо ч хэвээр байна; хоёрдугаарт, орчин үеийн нийт казахуудаас зөвхөн Алшын буюу Бага жузын казахуудын төлөөллийг л ногайн удамшил, соёлын өвийг залгамжлагчид гэж үзэж болно. Гэсэн хэдий ч Татарын түүхч Их болон Дунд жузын казахууд хэний үр удам, өв залгамжлагчид байсан, XVIII зуун хүртэлх тэдний утга зохиол, соёлын өв юу байх ёстой вэ гэдэг асуултыг хариултгүй орхижээ. Магадгүй Марсель Ахметзянов Казахстаны уран зохиолын түүхэнд тухайн цаг үед (XV–XVII зуун) ногайн уран зохиолын өв гэж үзэж буй тэр зүйлээс өөр уран зохиол байгаагүй гэдгийг мэдээгүй байж болох юм.

Дээрх зүйлээс үүдэн Их болон Дунд жузын хүмүүс XVIII зуун хүртэл ямар хэлээр ярьдаг байсан бэ гэх асуулт өөрийн эрхгүй төрөх бөгөөд энэ нь нээлттэй хэвээр байна.

Үүнээс үзвэл Марсель Ахметзянов хөндлөнгийн ажиглагчийн байр сууринаас XIV–XVII зууны үеийн Бага жузын түүхийг Их, Дунд жузын түүхээс тусгаарлан авч үзжээ. Тэрээр зөвхөн Ногайн Ордын хүн амыг (Бага жузыг оролцуулан) ногай хэл, түүхэн өвийг тээгчид хэмээн үзэж, тэднийг Долоон усны (Их жуз) болон Сарыаркагийн (Дунд жуз) овгуудаас ялгасан байна.

Үндсэндээ түүний үндэслэл нь Бага жузын казахууд (Баруун казахууд) болон Дунд, Их жузын казахууд нь түүх, соёлын өөр өөр ертөнцөөс гаралтай гэсэн санаа байв. Түүний онолоор бол Татар, Башкируудын дундах ногай бүрэлдэхүүн болон Бага жузын өвөг дээдсээс бүрдсэн Ногайн Ордын хүн ам л жинхэнэ ногай хэл, соёл, туульсын уламжлалыг бүтээж, тээж ирсэн аж. Энэхүү үзэл баримтлалаар XIV–XVII зууны турш Их, Дунд жузын овгууд нь хуучин Цагадайн улс, Моголистан, хожим Ойрад-Зүүнгарын ноёрхлын дор буюу улс төр, хэлний өөр орон зайд оршин тогтнож байсан тул Ногайн Ордын хэл, соёл, уран зохиолын өвтэй шууд холбоогүй байжээ.

Хэл шинжлэлд “Кыпчак-Ногайн дэд бүлэг” гэх нэр томьёог XX зуунд түрэг судлаач Николай Баскаков орчин үеийн төрөл хэлнүүд болох ногай, казах, хархалпак хэлнүүдийг ангилах зорилгоор нэвтрүүлсэн. Үнэн хэрэгтээ XIV–XVII зууны үед нэгдмэл “ногай-казах” хэл гэж оршин тогтноогүй юм. Харин Дунай мөрнөөс Яик, Эмба гол хүртэлх нутагт ярьдаг байсан Ногайн Ордын ногай хэл оршин байсан бөгөөд хожим XVIII–XIX зуунд энэ хэл нь тал нутаг даяарх утга зохиолын болон овог хоорондын стандартын суурь болжээ.

Ийнхүү Марсель Ахметзяновын бүтээлээс үүдэлтэй энэхүү тодруулга нь нэр томьёоны аливаа эргэлзээг бүрэн арилгаж байна: XIV–XVII зуунд оршин байсан хэл нь чухамдаа ногай хэл буюу Ногайн Ордын болон баруун зүгийн нүүдэлчин овгуудын хэл байв. Дунд болон Их жузууд Зүүнгарын хаант улс суларч, мөхсөний дараа улс төрийн чиг баримжаа нь өөрчлөгдсөнөөр л хожуу үед энэ хэлний хүрээнд бүрэн орсон байна.

Ахметзяновын загвараар бол хожим Бага жуз гэгдэх болсон Алшын, Жетиру зэрэг баруун Ногайн Ордын нүүдэлчин овгийн холбоод ногай хэлний бүх сан хөмрөг болон ногайлы туульсын уламжлалыг бүрэн бүтнээр нь хадгалан үлджээ. XVIII–XIX зуунд Оросын эзэнт гүрний хяналт дор гурван жуз нэгдэж, нэгдмэл казах утга зохиолын хэл бүрэлдэн тогтоход (XIX зууны соён гэгээрүүлэгчдийн бүтээлүүдээр дамжуулан) чухамхүү энэхүү баруун зүгийн ногай давхарга нь гол холбогч гүүр болж, орчин үеийн казах хэлний тулгуур чулууг тавьсан юм. Үүний зэрэгцээ ногайн дастангуудыг тэмдэглэн авч, казахын уран зохиолын алтан сан хөмрөгт багтаажээ.

Нэгэн зууны тэртээ харийн нутагт Бекир Чобан-заде хэл нь сэтгэлийн үнэн, бүтцийн гоо зүй, тасралтгүй түүхэн ой санамжаар дамжин амьд оршдог болохыг харуулсан. Өнөөдөр бүрэн тусгаар тогтнол, асар том институцүүдтэй болсон Казахстаны албаныхан тал нутгийн тэрхүү амьд өвийг төрөөс зохиосон хиймэл аялгуугаар солих эрсдэлтэй тулгараад байна. Хэчнээн тэрбум токен агуулсан ч болхи найруулга дээр жинхэнэ хэлний тусгаар тогтнолыг байгуулах боломжгүй.

Гэсэн хэдий ч энэхүү нийлэгжүүлсэн албаны модон хэл яагаад ийм бат бөх суурьшсаныг ойлгохын тулд зөвхөн хүнд суртлын чадваргүй байдлаас цааш харж, орчин үеийн Казахстаны нийгэм-улс төрийн суурь бүтцийг судлах шаардлагатай.

Улс төр, засаг захиргааны хувьд албан ёсны Астана нь голчлон Их болон Дунд жузаас гаралтай элитүүдийн бат бөх хоёр туйлт ноёрхлыг төлөөлдөг. Энэхүү бүс нутгийн тэнцвэр нь тус улсын улс төрийн дүр төрхийг тодорхойлдог ч төрийн хэл, соёлын чиг хандлагад нарийн бөгөөд гүнзгий үр дагавар авчирдаг. Марсель Ахметзяновынх шиг түүх-хэл шинжлэлийн онолуудаас харахад орчин үеийн казах утга зохиолын хэлний гүнзгий бүтцийн цөм буюу өгүүлбэр зүйн уян хатан байдал, хэлц үгийн баялаг, туульсын нуруу нь Бага жузын хадгалан үлдсэн баруун зүгийн ногай өвтэй салшгүй холбоотой.

Хэлний бодлогын үзэл суртал, засаг захиргааны хөшүүргийг түүхэн хэв шинж нь өөр соёл-хэлний тойрогт бүрэлдсэн, дээр нь Зөвлөлтийн үеийн орос хүнд суртлын сэтгэлгээгээр олон арван жил давхарлагдсан элитүүд дангаар эзэмших үед далд хөндийрөл бий болдог. Байгалийн жамаараа бүрэлдсэн ногай ДНХ бүхий баруун тал нутгийн амьд аялгууг хэлний цохилох зүрх бус, харин алс холын, зах хязгаарын ардын аман зохиол төдийгээр үзэх болжээ.

Ийм нөхцөлд ногай өвд гүн үндэслэсэн хэлний хувь заяа чимээгүйхэн оршин тогтнох аюултай нүүр тулж байна. Албаны хэл нь жинхэнэ түүхэн булаг шандаасаа амьдрах эрч хүчээ авахын оронд төрөлх бус өгүүлбэр зүйн зуршлаар шүүгдэж, амьд үндэснээсээ тасарсан бүтцээр стандартчилагдан засаг захиргааны албан тасалгаануудад улам бүр зохиомлоор бүтээгдэж байна.

Хэрэв энэ хандлага хэвээр үргэлжилбэл Казахстан улс хэлний байнгын хагарал үүсгэх эрсдэлтэй: нэг талд нь олон зууны тал нутгийн тасралтгүй уламжлалд тулгуурласан баялаг, амьд, бүтцийн хувьд зөв хар ярианы хэл; нөгөө талд нь төрийн байгууллагуудын ярьдаг, үндэстний нэрийг тээсэн боловч жинхэнэ өвөг дээдсийнхээ хэмнэлийг мартсан, амьгүй, дээрээс тулгасан “албаны казах хэл” бий болох юм.