Эдийн засаг хямраагүй гэх тайлбар ба бодит тоонууд

Сүүлийн саруудад Монгол Улсын эдийн засгийн нөхцөл байдлын талаар “хүндрээгүй, харин ч сэргэлт ажиглагдаж байна” гэх тайлбар албан түвшинд давамгайлах болсон. Үүнийг батлах үндэслэл болгож төлбөрийн тэнцэл, экспорт, гадаад валютын нөөцтэй холбоотой хэд хэдэн тоо баримтыг дурьдаж байна.

Тухайлбал, төлбөрийн тэнцэл 2025 оны эхний 10 сарын байдлаар 141 сая ам.долларын ашигтай гарсан гэж мэдээлжээ. Гэвч үүнтэй зэрэгцэн 2024 оны сүүлээс эхлэн гадаад зах зээл дээр нүүрсний үнэ ойролцоогоор 40 хувиар буурч, экспортын орлого огцом саарснаар 2025 оны эхний хоёр сард төлбөрийн тэнцэл 742 сая ам.долларын алдагдалтай гарсан нь мөн адил бодит баримт юм.

Өөрөөр хэлбэл, “эдийн засаг хүндрээгүй” гэх тайлбар нь тодорхой хугацааны статистик дээр тулгуурласан тайлбар бөгөөд нөгөө талд нь бодит уналт зэрэгцэн оршсоор байгааг нуух боломжгүй.

Бирж өссөн ч, хил давж байж мөнгө болдог

Үүссэн нөхцөл байдалтай холбогдуулан Засгийн газар 2025 оны гуравдугаар сараас эхлэн уул уурхайн бүтээгдэхүүний экспортыг эрчимжүүлэх арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүлсэн байна. Үүний хүрээнд “Уул уурхайн бүтээгдэхүүний биржийн арилжааны журам”-ыг шинэчилж, “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-д онцгой дэглэм тогтоон, Бүрэн эрхт төлөөлөгчийн баг томилжээ.

Арванхоёрдугаар сарын 17-ны байдлаар нүүрсний биржийн арилжаа 19.9 сая тоннд хүрч, оны эхний улирлаас 8.6 дахин өссөн гэж тайлагнасан бол төмрийн хүдэр, баяжмалын биржийн арилжаа 4.6 сая тоннд хүрч, өмнөх оны мөн үеэс хоёр дахин нэмэгджээ.

Гэхдээ бирж дээр арилжсан хэмжээ экспортын орлого болж хувирах хүртэл логистик, хил, тээврийн олон шат дамжлагыг давах шаардлагатай. Үүнийг харгалзан төмөр замын суурь бүтэц ашиглалтын тарифыг 40–50 хувиар, экспортын ачилт, буулгалтын зардлыг 20 хувиар бууруулж, боомтын нэвтрүүлэх чадварыг нэмэгдүүлсэн гэж Засгийн газар тайлбарлаж байна.

Экспорт өссөн ч үнэ нь буурсан хэвээр

Нүүрсний экспортын биет хэмжээ арванхоёрдугаар сарын 17-ны байдлаар 85.7 сая тоннд хүрч, өмнөх оны мөн үеэс таван хувиар өссөн бөгөөд оны эцэст 88–89 сая тоннд хүрч магадгүй гэсэн хүлээлт бий. Зэсийн баяжмалын экспорт 2.2 сая тоннд хүрч 33.8 хувиар, төмрийн хүдрийн экспорт 8.5 сая тоннд хүрч 18.4 хувиар тус тус өссөн байна.

Гэвч эдгээр өсөлт нь нүүрсний үнийн уналтаас үүдсэн орлогын алдагдлыг “нөхөж байгаа” эсэх нь тусдаа асуудал хэвээр. Экспортын биет хэмжээ нэмэгдсэн ч нэгж үнэ буурсан нөхцөлд орлогын бодит өсөлт ижил хэмжээгээр дагаагүйг албан тайлбарууд өөрсдөө хүлээн зөвшөөрч байна.

Импорт буурсан нь бодлогын үр дүн үү, хэрэглээний агшилт уу?

Импортын өсөлтийг сааруулах зорилгоор 2025 оны гуравдугаар сард хэрэглээний болон автомашины зээлийн нөхцөлийг чангаруулжээ. Үүний үр дүнд суудлын автомашины импорт 3.4 хувь, ачааны автомашины импорт 27.8 хувиар буурч, нийт импорт 10.8 тэрбум ам.долларт хүрэн өмнөх оны мөн үеэс 2.5 хувиар багассан байна.

Импорт буурсан нь төлбөрийн тэнцэлд эерэг нөлөө үзүүлж байгаа ч энэ нь эдийн засаг идэвхжсэний илрэл үү, эсвэл иргэдийн худалдан авах чадвар хумигдсаны шинж тэмдэг үү гэдэг асуулт нээлттэй хэвээр үлдэж байна.

Валютын нөөц өссөн ч, ханшийн дарамт арилсан уу?

Гадаад валютын улсын нөөц 2025 оны арванхоёрдугаар сард 6.5 тэрбум ам.долларт хүрч, түүхэн дээд хэмжээндээ хүрсэн гэж мэдээлж байна. Үүнд Засгийн газрын бондуудыг дахин санхүүжүүлсэн, арилжааны банкууд олон улсын зах зээлд үнэт цаас гаргасан, мөн уул уурхайн экспорт нэмэгдсэн зэрэг хүчин зүйлс нөлөөлжээ.

Гэвч оны эхний хагаст төгрөгийн ам.доллартай харьцах ханш огцом суларч, дөрөвдүгээр сард өмнөх сараас 66 төгрөгөөр унаж, 3,595 төгрөгт хүрч байсан нь бодит үнэн. Харин одоогоор ханш 3,546 төгрөг орчимд тогтворжсон гэх тайлбар бий.

Зээлжих зэрэглэл өссөн нь бүх асуудлыг шийдэх үү?

2025 онд олон улсын агентлагууд Монгол Улсын зээлжих зэрэглэлийг ахиулсан. “Standard & Poor’s” – “BB-, тогтвортой”, “Moody’s” – “B1, тогтвортой” зэрэглэл тогтоосон бол “Fitch” тогтвортой үнэлгээг хадгалжээ.

Энэ нь макро түвшинд сахилга бат сайжирсны дохио байж болох ч өрхийн бодит орлого, амьжиргаанд мэдэгдэхүйц өөрчлөлт авчирсан эсэх нь статистикт биш, өдөр тутмын амьдралд илүү тод харагдах ёстой асуулт юм.

Эцэст нь

Албан тайлбаруудаас харахад эдийн засаг “хүндрээгүй” гэх тодорхойлолтод багтаж болох тоо баримт бий. Гэхдээ мөн адил огцом уналт, ханшийн дарамт, хэрэглээний хумигдлыг илтгэх үзүүлэлтүүд ч зэрэгцэн оршсоор байна.

Тиймээс өнөөгийн нөхцөл байдлыг “сэргэлт” гэхээсээ илүү эрсдэл дундах тогтворжилт, эсвэл тоон дээр эерэг, бодит амьдрал дээр асуулттай үе хэмээн нэрлэх нь илүү төвийг сахисан дүгнэлт болохоор байна.