Dark Light
Нийгэм | 2026-02-19

ЦАГААН САРААР ЯАГААД УУЦ ТАВЬДАГ ВЭ?

СЭТГҮҮЛЧ | Б.АМАРТҮВШИН
Image

Цагаан сардаа зориулж монголчууд бор, цагаан гэсэн хоёр төрлийн идээ бэлдэнэ. Бор идээнд хонины ууц тэргүүтэй бүхэл мах, битүү хоол болох бууз, банш, шимийн архи орно. Цагаан идээнд сүүний гаралтай бүх төрлийн цагаан идээ, хэвийн боов, боорцог, айраг орно. Шинийн нэгний идээний үндсэн хэсэг нь давхарлан өрсөн ааруул, эсвэл хавсай, хэвийн боов юм. Ингэхдээ үндсэн тавгийн идээ болох ааруул буюу хэвийн боов, хавсайг сондгой тоогоор давхарлан өрдөг. Ингэхийн учир нь жаргал, зовлон, жаргал хэмээн үе бүрийг тоолоход жаргалаар эхэлж жаргалаар дуусах ёстой гэж үздэг. Залуу, идэр насны гэр бүлийн тавгийн идээ гурав, таван үе байж болдог. Өндөр настнууд долоон давхар идээ засна. Төрийн ёслолын тавгийн идээг есөн давхар засдаг уламжлалтай. Тавгаа өрөм, ааруул, шар, цагаан тос, чихэр зэрэг зүйлсээр чимдэг. Сар шинийн гол зоог нь чансан мах, бууз юм. Сар шинийн өглөө хамгийн ахмад настан ууц хөндөж, гэрт байгаа хүн бүрд ууцны махнаас хишиг хүртээнэ.

Шинийн нэгэнд нар мандахтай уралдан хүн бүр шинэ дээл хувцсаа өмсөн гэрийн эзэгтэй сүүтэй цайгаа чанаж цай, идээний дээжээ ургаж буй нар, эцэг тэнгэр, эх дэлхийдээ өргөх бөгөөд өрхийн тэргүүн тэр жилийн зүг гаргах хэмээх ёс үйлдэж уул овоонд гарч сүү, цагаан идээ өргөнө. Зурхайгаар тухайн жилд хийморьтой сайн хэмээн заасан зүгт гарч, буян хишгийн зүгээс эргэж ирэхийг зүг гаргах гэнэ. Үүний дараа гэр дотроо гэрийн эзэнтэй гэр бүлийн гишүүд насны эрэмбээр золгоно. Эхнэр нөхөр хоёрыг нэг бие, нэг хүн гэж үзэх тул хоорондоо золгохгүй. Нас чацуу хоёр хүн гараа солбин зөрүүлж золгоно. Жирэмсэн эмэгтэйчүүд хоорондоо золгохдоо гарын эрхий хурууг дотогш дарж золгодог бөгөөд хэвлий дэх хүүхдийн хүйс солигдохоос сэргийлж тэгдэг хэмээн үздэг. Монголчуудын баяр ёслолд хадгийг эдийн дээд болгон барьдаг заншилтай. Золгохдоо хадаг барьж, хадагны амыг золгож байгаа хүн рүүгээ харуулан барина. Ахмад хүнтэй золгохдоо хоёр гарын алгыг дээш харуулан тохойг нь түшин “Та амар мэнд байна уу” гэж хоёр хацраа үнсүүлнэ. Золгож байгаа ахмад хүн хариуд нь “Амар мэнд ээ“ гэнэ. Зочид ширээнд сууж “Та сар шинэдээ сайхан шинэлж байна уу” гэж ахмад хүнээсээ эхлэн тамхилж, хөөрөгний толгойг суллан хөөргөө баруун гараараа өгнө. Ингэхдээ суллаж өгсөн хөөрөгний толгой дээр дарж таглаж болохгүй. Хэрэв хөөрөгний толгой дээр дарвал өс хонзон санасан, дайсагнасан, таарамжгүй байдлаа илэрхийлсэн гэж үзнэ. Мөн хөөрөг харшуулж солилцохыг цээрлэдэг.

Хөөрөг харилцан зөрүүлж барих нь ах дүүс, найз нөхдийн хоорондын дотно харилцааг бэхжүүлж харилцан бие биеэ хүндэтгэсний илэрхийлэл юм.  Цагаан сараар ирсэн зочиддоо заавал гар цайлгах бэлэг өгдөг уламжлалтай бөгөөд сар шинийн өдрүүдэд муу үг, хараал хэлдэггүй, хэрүүл маргаан хийх, уйлах, агсам согтуу тавих, эд зүйл зээлээр өгөх, амьтны амь таслахыг цээрлэнэ. Бэлэг өгөхдөө цагаан өнгийн эдийг чухалчлах бөгөөд хар өнгийн зүйл аль болох өгөхгүйг эрхэмлэнэ. Сар шинийн баяраас өмнө хүнээс зээлсэн мөнгө, эд мал зэргийг даруй эргүүлэн өгөх, эв түнжин эвдэрч муудалцсан хүнтэй зориуд уулзаж эв эеэ засах зэрэг ёс үйлдэнэ.

Шинийн нэгний өглөө гэр гэртээ ам бүлээрээ золгосны дараа аав ээж, өндөр настай ахмад хамаатан садандаа золгохоор хөдөө бол сайн морио шилж унаж, төв сууриныхан машин тэргээр явцгаана. Сар шинээр унах морины дэлийг урьдчилж засна. Золголт хэдэн өдөр үргэлжилж, Бурхны шашны сүм хийдүүд битүүний үдшээс шинийн нэгний өглөө хүртэл Цэдэр Лхам хэмээх ном хурах бөгөөд хаврын тэргүүн сарын шинийн 15-ныг дуустал сайн сайхны ерөөл бэлгэдлийн утгатай ном хурна. Энэ өдрүүдэд хүмүүс сүм хийдэд очиж тухайн жилдээ сайн сайхан, эрүүл энх тунх байж, ажил үйлс бүтэхийг бэлгэдэн засал хийлгэж, тухайн жилийг даах ном хуруулж ерөөл даллага авахуулдаг заншилтай. Битүүний шөнө Лхам бурхан "Ум аа хум" гэж хэлэх хооронд ертөнцийг тойрч, айл бүрийг эргэдэг хэмээн үздэг учраас сүм хийдүүд Лхам бурхны номыг хурж орой нар жаргахтай уралдан зул хүжээ бадрааж, бурхан тахилын үйлээ цэгцэлж, идээ будаагаа өрж бэлтгээд битүүний үдэш ёслолоо эхэлнэ.

Битүүний орой айл өрхүүд зүүн хатавчиндаа өргөстэй харгана тавьдаг нь Лхам бурхныг хөөн явдаг чөтгөрийг хөөх бэлгэдэлтэйгээс гадна ирэх жилдээ өрх гэрт элдэв гай барцад тохиохгүй, ажил төрөлд нь ямар нэг саад тотгор учрахгүй, ажил амьдралын үйл бүтээл бүхэн нь дэвжин дэлгэрч дээшлэн мандаж байхын бэлгэдэл бүхий учир утгатай. Хаалганы тотгон дээрээ мөс тавьдаг нь Лхам бурханы хөлөг хул халзан луусыг ундлах ундаа гэдэг.


Сэтгэгдэл бичих
Нийгэм
Улс төр
Өдөр тутмын мэдээ
Эрүүл мэнд
Урлаг соёл
Спорт
Гадаад
Үзвэрийн хувиарууд
Image
2026.02.27
Үзвэрийн хувиарууд
Image
2026.03.21,22
Үзвэрийн хувиарууд
Image
2026.03.08,09
Үзвэрийн хувиарууд
Image
2026.02.25
Үзвэрийн хувиарууд
Image
2026.04.22