Цахим орчин дахь хуурамч хаяг, зохион байгуулалттай тролл багууд, санхүүгийн залилан, гүтгэлэгтэй тэмцэх зорилгоор "Сошиал хаягийг заавал иргэний үнэмлэх, өөрийн нэр дээрх утасны дугаараар нээдэг болох" зохицуулалтын санаачилга, хуулийн төслийн санаанууд Монгол Улсад (тухайлбал Хууль зүйн сайдын зүгээс 2026 оны орчимд) үе үе хүчтэй яригддаг. "Нэг иргэн — нэг сошиал хаяг" гэх зарчимд суурилсан энэхүү хатуу хязгаарлалт нь технологийн болон хууль эрх зүйн хувьд манай улсад хэрэгжих боломжтой эсэх, олон улсын туршлага юу харуулдаг, мөн иргэдийн зүгээс үүнийг тойрч гарах ямар цоорхойнууд байдаг талаарх мэдээллийг хүргэе.

1. FACEBOOK-ИЙН ӨНӨӨГИЙН БОДЛОГО: ИРГЭНИЙ ҮНЭМЛЭХЭЭР ХАЯГ НЭЭХ БОЛОМЖТОЙ ЮУ?

Товчхондоо, үгүй. Одоогийн мөрдөгдөж буй Мета (Meta/Facebook) компанийн дэлхий нийтийн бодлогоор зөвхөн Монгол Улсын иргэний үнэмлэхийг ашиглан хаяг нээх ямар ч техникийн боломж байхгүй.

• Бүртгэлийн стандарт процесс: Facebook-д шинээр бүртгүүлэхэд тухайн хэрэглэгчийн өдөр тутмын амьдралдаа ашигладаг нэр, төрсөн огноо, хүйс, нууц үг, болон имэйл хаяг эсвэл гар утасны дугаар заавал шаарддаг. Бүртгэлийн анхны алхамд ямар нэгэн улсын албан ёсны бичиг баримт (ID) шаарддаггүй бөгөөд утас эсвэл имэйл баталгаажуулах алхмыг иргэний үнэмлэхээр орлуулах ямар ч систем байдаггүй.

• Иргэний үнэмлэхийг хэзээ ашигладаг вэ?: Монгол Улсын иргэний үнэмлэх нь эзэмшигчийн нэр, нас, хүйс, зураг, регистрийн дугаарыг агуулсан олон улсад хүчин төгөлдөр бичиг баримт мөн. Гэвч Facebook/Meta үүнийг зөвхөн хоёрдогч шатны баталгаажуулалтад л ашигладаг. Жишээ нь: хаягаа хаагдсаны дараа сэргээх, насны хязгаар шалгах, "Meta Verified" буюу цэнхэр тэмдэг авах, эсвэл улс төрийн зорилготой төлбөртэй сурталчилгаа байршуулах үед л иргэний үнэмлэхийн тод зургийг нэхэж шалгадаг журамтай.

2. ТЕХНОЛОГИЙН БОЛОН ПРАКТИК БОЛОМЖ: ТӨР БА МЕТА КОРПОРАЦЫН МӨРГӨЛДӨӨН

Засгийн газраас дэвшүүлж буй "Нэг иргэн, нэг утасны дугаар, нэг регистр" гэсэн санаачилгыг практикт хэрэгжүүлэхэд маш хүнд сорилтуудтай тулгарна.

• Дотоод утасны дугаарын хяналт (Бүрэн боломжтой): Монгол Улсад ашиглагдаж буй бүх гар утасны СИМ карт иргэний үнэмлэх, регистрийн дугаартай холбоотой байдаг тул төрөөс үүрэн телефоны операторуудаар дамжуулан утасны дугаарын бүртгэлийг чангатгах замаар сошиал баталгаажуулалтад нөлөөлөх боломжтой.

• Төрийн датаг Мета-тай тулгах процесс (Төвөгтэй): Мета (Meta) компани хүний хувийн өгөгдлийг хамгаалах олон улсын чанд дүрэм мөрддөг. Манай улсын төрийн дата системтэй хэрэглэгчийн мэдээллийг шууд тулгах техникийн гүүр (API) нээж өгөх хууль эрх зүйн магадлал туйлын бага. Төрөөс шаардлага тавьж хатуу шахвал Мета компани тухайн бүс нутагт үйл ажиллагаагаа хумих эсвэл түр зогсоох эрсдэлийг ч дагуулдаг.

3. ОЛОН УЛСЫН ТУРШЛАГА: ХААНА, ЯМАР ЗАГВАР ХЭРЭГЖДЭГ ВЭ?

Цахим орчинд иргэний бодит нэрийг шаарддаг (Real-Name Registration) туршлага дэлхийн хэд хэдэн улсад өөр өөр хэлбэрээр оршдог:

• Хатуу хяналттай загвар (БНХАУ, Вьетнам): Хятад улс өөрийн дотоодын сошиал платформ (WeChat, Weibo)-доо иргэний үнэмлэх, регистрийн дугаарыг заавал шаарддаг. Гэхдээ тэд барууны Facebook, X (Twitter)-ийг тэр чигт нь хааж, олон тэрбум ам.доллароор хаалттай интернетийн систем (The Great Firewall) босгосон. Вьетнам улс мөн хуулиар Facebook хэрэглэгчдийг ID-гаар баталгаажуулахыг Мета компаниас хатуу шаардаж, биелүүлээгүй хаягийг устгах зарчим баримталж байна.

• Ардчилсан тусгай систем (Өмнөд Солонгос): Цензур тогтоогоогүй ч цахим гэмт хэргээс сэргийлж "I-PIN" болон өөрийн иргэний үнэмлэхээр баталгаажсан утасны дугаараар дамжуулан сошиал хаяг болон онлайн тоглоомын бүртгэлийг баталгаажуулдаг дэвшилтэт системтэй.

4. ХОРИГИЙГ ТОЙРЧ ГАРАХ ТЕХНОЛОГИЙН ЦООРХОЙНУУД

Интернет бол хил хязгааргүй нээлттэй сүлжээ тул дотооддоо ямар нэгэн зохицуулалт хийхийг оролдсон ч иргэд дараах аргуудаар хязгаарлалтыг хялбархан тойрч гарах боломжтой байдаг:

1. VPN (Virtual Private Network) ашиглах: Хэрэв хоригийг зөвхөн Монголын IP хаягт зориулж тавьбал иргэд VPN ашиглан байршлаа өөр улс болгож өөрчилнө. Ингэснээр Facebook тэднийг "Монголоос хандаагүй байна" гэж үзээд дотоодын бүртгэл нэхэхгүй.

2. Олон улсын виртуал дугаар ашиглах: Цахим орчинд АНУ (+1) эсвэл Их Британи (+44)-ийн түр зуурын болон байнгын виртуал утасны дугаар үүсгэдэг үйлчилгээнүүдээр хаяг нээхэд дотоодын хууль үйлчлэх боломжгүй.

3. Имэйл хаягийн бүртгэл: Facebook дэлхий даяар зөвхөн Gmail, Outlook-ээр бүртгүүлэхийг зөвшөөрдөг. Төр Гүүгл (Google) компанийн Gmail нээх эрхийг иргэний үнэмлэхээр хязгаарлаж чадахгүй тул энэ суваг нээлттэй үлдэнэ.

ДҮГНЭЛТ

Хууль зүйн салбарт яригдаж буй эдгээр төслүүд нь иргэдийн хувийн нууцлал, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөнд халтай гэх шүүмжлэлийг олон улсын хүний эрхийн байгууллагуудаас дагуулсаар байна.

Монгол Улсын иргэний хувьд Facebook хаягийг зөвхөн иргэний үнэмлэхээр нээдэг болгох нь практикт хэрэгжих магадлал багатай, маш олон технологийн цоорхойтой, платформ өөрөө дэмждэггүй бүтэц юм. Хэрэв төрөөс Хятад шиг олон улсын интернет сүлжээг тэр чигт нь хааж, Facebook-ийн үйл ажиллагааг бүрэн хориглохгүй л бол, зөвхөн "Монгол иргэний үнэмлэх нэхдэг" хаалт тавих нь үр дүнгүй бөгөөд харин ч VPN-ийн хэрэглээг улам гааруулж, иргэдийн цахим аюулгүй байдлыг улам дордуулах сөрөг талтай юм.