Иран ялагдах эсэх нь доорх гурван хүчин зүйлээр тодорхойлогдоно. 

• Цэргийн мөргөлдөөн: 2026 оны 11-р сарын 3-нд Иран улс АНУ-ын хоёр ширхэг MQM-170 загварын нисгэгчгүй онгоцыг радио электрон саармагжуулалтаар хяналтдаа авснаа, мөн Хормузын ойролцоо MQ-9 загварын нисгэгчгүй онгоцыг унагаснаа мэдэгдэв. Үүний зэрэгцээ, Ираны агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчний үйл ажиллагааны дараа АНУ-ын зүгээс Кешм арал руу хязгаарлагдмал цохилт өгсөн тухай мэдээллийг хэд хэдэн эх сурвалж баталж байна.

• Дипломат суваг: Гадаад хэргийн сайд Аракчи, Ерөнхийлөгч Пезэшкиан нар зуучлагчдаар дамжуулан яриа хэлэлцээ хийх суваг нээлттэй хэвээр байгааг илэрхийлсэн ч Ормузын хоолойг нээх, эдийн засгийн хоригийг цуцлах болон цөмийн хөтөлбөрийн алхмуудын дарааллыг хэн нь түрүүлж эхлэх вэ гэдэг дээр аль ч тал буулт хийхгүй байна.

• Дотоод хямрал: Ираны дотоод дарамт шахалт урьд урьдынхаас илүү хүчтэй нэмэгдэж эхэллээ. Эм тариа, талх, байрны үнэ өсөж, тог цахилгаан тасрах аюул тулгарсан нь Ираны ард түмнийг туйлдуулж байна. Одоогийн засаглалын “цэрэг дайнаар сүрдүүлэх” бодлого нь дотоодын эдийн засгаа элгээр нь хэвтүүлэх хэмжээнд хүргэж, тэсвэрлэх эцсийн хязгаар дээрээ иржээ. 

2026 оны 11 дүгээр сарын 2-ны өдөр хүртэлх ерөнхий дүр зураг өмнөх долоо хоногуудын шууд үргэлжлэл шиг харагдаж байв. Тодруулбал, ямар нэгэн тодорхой тохиролцоонд хүрээгүй, зуучлалын суваг бүрэн нураагүй байсан ч тэнгист өрнөх үйл явдлууд дипломатуудын хурдаас хамаагүй хурдтайгаар хяналтаас гарах эрсдэл үүсгээд байлаа. Ираны Гадаад хэргийн сайд Аббас Аракчи Ормузын хоолойг буцаан нээх хүрээнд зөвлөлдөх уулзалтууд үргэлжилж байгаа бөгөөд Иран өөрийн тавьсан нөхцөлүүдэд хариу хүлээж байгааг мэдэгдсэн юм. Яг үүнтэй зэрэгцээд Саудын Арабын ойролцоо нэгэн нефтийн танкер халдлагад өртсөн, мөн Исламын хувьсгалт гвардын мэдэгдсэнээр хориглосон бүс рүү нэвтэрсэн өөр хоёр танкер дэлбэрсэн гэх мэдээллүүд гарсан. Эдгээр үйл явдлуудыг шууд хооронд нь холбох баттай үндэслэл байхгүй ч энэхүү тодорхойгүй байдал нь өөрөө хамгийн том асуудал болоод байна. Халдлага үйлдэгчийн хэн болох нь тодорхойгүй, тал бүр өөрийн хувилбарыг дэвшүүлж буй ийм орчинд жижигхэн мөргөлдөөн ч маш хурдан хугацаанд бүс нутгийг хамарсан том дайн болон хувирах аюултай.

Харин 11 дүгээр сарын 3-ны өглөө энэ эрсдэл бодитоор биеллээ оллоо. Ираны Хувьсгалт гвардынхан радио электрон саармагжуулалтаар Кэшм арлын өмнөд хэсэгт Америкийн MQM-170 загварын хоёр ч дроныг хяналтдаа авч, Ормузын зүүн хэсэгт MQ-9 дроныг сөнөөсөн гэж зарлав. Энэхүү мэдээлэл Ираны хэвлэлүүдээр гарсан ч ямар нэгэн зураг, дроны серийн дугаар зэрэг баримт хавсаргаагүй, АНУ-ын зүгээс ч үүнийг батлаагүй тул энэ нь одоогоор зөвхөн Ираны талын албан ёсны өөрийнх нь мэдэгдэл төдий байна.

Үүний эсрэгээр, АНУ Кэшм арал руу хязгаарлагдмал цохилт өгсөн тухай мэдээлэл маш баттай баримт дээр тулгуурлаж байна. AP болон Reuters зэрэг агентлагууд Цагаан ордны албаны хүмүүсийг иш татан мэдээлснээр, Ираны агаарын довтолгооноос хамгаалах системүүд Америкийн цэргийн техникүүдийн эсрэг идэвхжил үзүүлсний хариуд АНУ тус арал дахь байгууламжуудад цохилт өгчээ. Энд ч гэсэн нарийн деталь мэдээлэл хомс. Байгууламжуудын жагсаалт, хохирол болон амь үрэгдэгсдийн тоо бүрэн гараагүй бөгөөд АНУ-ын Төв командлал (CENTCOM) ч нарийвчилсан тайлбар хийгээгүй байна. Гэвч дрон сөнөөсөн гэх мэдээллээс ялгаатай нь энэхүү цохилт болсныг олон хараат бус эх сурвалжууд баталж байна.

Энэ үйл явдлын улс төрийн ач холбогдол нь цэрэг дайны ач холбогдлоосоо хамаагүй өндөр юм. Олон долоо хоногийн турш Иран болон АНУ цэргийн шахалт болон хэлэлцээрийн ширээ хоёрыг зэрэг хадгалахыг хичээж ирсэн. Гэвч Кэшм арал руу өгсөн цохилт энэхүү зохицуулалт хэр зэрэг хэврэг байсныг бэлхнээ харууллаа. Вашингтоны зүгээс "өөрийгөө хамгаалах" зорилготой гэж тайлбарлаж буй энэхүү алхам нь Тегераны хувьд тэдний хүч чадлыг сорьж үзсэн хэрэг гэж үзэж болох юм. Ираны зүгээс хариу алхам хийвэл АНУ дахин цохилт өгөх бөгөөд талууд бие биенээ "зөвхөн хариу үйлдэл үзүүлж байна" гэж зүтгэсээр дайныг улам даамжруулах аюултай.

Ормузын хоолой хэлэлцээрийн ширээн дээр байгаа ч тэнгист үйл явдал дипломатуудын хурдаас хамаагүй хурдан хяналтаас гарч эхэллээ. 

Цэргийн мөргөлдөөн гарсан хэдий ч Тегеран харилцааны сувгуудаа бүрмөсөн хаагаагүй байна. Сайд Аракчи Иран улс дипломат харилцаанд ч, шууд мөргөлдөөнд ч бэлэн байна гэдгийг дахин сануулсан. Ерөнхийлөгч Пезэшкиан ч засгийн газар хямралыг хэлэлцээрийн замаар шийдвэрлэхийг хичээж байгаа бөгөөд дээд удирдлагуудаас үүний тулд бүрэн эрх авсан гэдгээ мэдэгдэв. Энэ нь ямар нэгэн гэрээ байгуулсан эсвэл хориг арга хэмжээний маргаан шийдэгдсэн гэсэн үг биш боловч Кэшм арлын цохилтын хариуд Иран улс харилцаагаа шууд таслах алхам хийхгүй гэдгийг илэрхийлж байгаа юм.

Үүнээс харахад Ормузын хоолой яагаад маргааны гол төвд хэвээр байгаа нь тодорхойлно. Ираны өнцгөөс харвал тус хоолой нь хэлэлцээрт хүрэхгүй байгаа АНУ болон барууны орнуудад эдийн засгийн маш том хохирол учруулах гол хөзөр нь юм. Иран улс тэнгисийн тээврийг чөлөөтэй нээж, нефтийн танкеруудын аюулгүй байдлыг хангах асуудлыг урьдчилж хийх буулт биш, харин ирээдүйд байгуулах гэрээний дараа өгөх “шагнал” хэлбэрээр ширээн дээр тавьж байна. Өөрөөр хэлбэл, тэд үүнийг хэлэлцээрийн гол хөзрөө болгохыг хүсэж буй юм. Гэвч Персийн буланд мөргөлдөөн ойр ойрхон өрнөх тусам энэхүү дипломат хөзөр нь тэдний хэлэлцээрийн хөшүүрэг биш, харин дайны галыг улам өдөөх гол шалтгаан болох эрсдэлийг дагуулж байгаа. 

Ираны эдийн засгийн хэвлэлүүд өнөөгийн нөхцөл байдлыг "тогтвортой эсхүл тогтворгүй байдлын туйл" гэж тодорхойлж байна.Хоёр тал бүх нийтийг хамарсан том дайн дэгдэхээс айж, ил цагаан мөргөлдөхөөс эмээж байна. Гэвч энэхүү айдас нь цаагуураа “саарал бүс” дэх далд дайныг улам өдөөж орхилоо. Үүний уршгаар тэнгисийн халдлага, кибер дайралт, хорлон сүйтгэх ажиллагаа болон эзэн холбогдогч нь шууд тодорхойлогдохгүйгээр далд аргаар хүч хэрэглэх явдал гаарсаар байгаа юм. Кэшм арлын цохилт энэ дүн шинжилгээг үгүйсгээгүй, харин ч "саарал бүс" гэгдэх далд дайн ямар хурдан хугацаанд талууд дайн зарлаагүй байхад бодит цэргийн мөргөлдөөн болон хувирч болдгийг тод харууллаа.

Сүрээр далайлгах бодлого газар зүйн хил хязгаараас халив

Ираны удирдлагууд бодит мөргөлдөөнөөс гадна өөрсдийн хурц үг хэллэг, мэдэгдлээрээ сүр хүчээ үзүүлэхийг хичээж байна. Дээд удирдагчийн зүгээс 10 дугаар сарын 31-нд гаргасан "ямар ч заналхийллийн хариуд газар зүйн хязгаарлалтгүйгээр шууд цохилт өгөх" тухай тушаал нь зүгээр нэг заавар биш, харин олон нийтийн үзэл суртлын жанжин шугам болон хувирлаа. Консерватив хэвлэлүүд үүнийг Иран улс “довтлох замаар хамгаалах” шинэ тактик руу шилжсэн алхам гэж тайлбарлаж байна. Тэд онилох байнуудынхаа жагсаалтыг шинэчилж, тагнуулын чадамжаа өргөжүүлсэн бөгөөд зөвхөн халдлагад өртсөн бүс нутагтаа бус, дэлхийн аль ч цэгт түрүүлж цохилт өгөх эрхтэй хэмээн заналхийлэв. 

Өнөө өглөө Ираны өндөр албан тушаалтнууд энэхүү сүрдүүлгээ АНУ болон Европын орнуудад хандан улам өргөжүүлээд байгаа. Мэдээж эдгээр мэдэгдлүүдийг шууд цэргийн бодит шийдвэр гэж үзэж болохгүй, ямар нэгэн батлагдсан дайралтын төлөвлөгөө эсвэл хууль эрх зүйн өөрчлөлт хараахан гараагүй байна. Гэвч цэргийн тактикийн хувьд энэхүү тодорхойгүй байдлыг үүсгэх нь өөрөө зэвсэг юм. Хэрэв Вашингтон Тегераны зүгээс ямар хэмжээний "хариу цохилт" ирэхийг тааж чадахгүй, европчууд өөрсдийнх нь эд хөрөнгө, бааз халдлагад өртөх эсэхэд эргэлзэж эхэлбэл тэдний цэргийн тооцоолол бүхэлдээ өөрчлөгдөнө.

Гэвч Ираны дотор бүгд энэ хурц үг хэллэгийг сохроор дэмжихгүй байна. “Хам-Михан” (Ham-Mihan) болон “Шарг” (Shargh) зэрэг сонинуудын нийтлэлд "ямар ч улаан шугам байхгүй" гэх мэт үгсээр далайлгах нь цэргийн хувьд биш, харин улс төр, ёс суртахууны хувьд маш том асуудал үүсгэж болохыг анхааруулжээ. “Шарг” сонин үүнийг улам гүнзгийрүүлж, үндэсний аюулгүй байдал гэдэг нь зөвхөн пуужингийн хүчин чадлаар биш, харин төр засагтаа итгэх ард түмний итгэл, засгийн газрын үр ашигтай ажиллагаа, иргэдийн эрх ашиг болон өрхийн эдийн засгийн нөхцөл байдлаар хэмжигддэг хэмээн шүүмжилсэн байна. Эдгээр нь бүх нийтийн санал асуулга биш, зөвхөн нийтлэлүүд боловч улсын удирдлагууд дайны сүрдүүлгээ чангаруулж байх үед Ираны дотор "үндэсний дархлаа" гэж яг юуг хэлэх вэ гэдэг дээр бодит мэтгэлцээн өрнөж байгааг илтгэсэн хэрэг боллоо.

Хэлэлцээ үргэлжилж байгаа ч хэн нь ч, ямар ч алхам хийхийг хүсэхгүй байна

Өнөөдөр ч дипломат маргаан яг ижилхэн асуулт дээр гацаад байгаа нь "Хэн хамгийн түрүүнд алхам хийх вэ?". Ираны талын тавьж буй шаардлагаар, Тегеран дараагийн шат руу шилжихээсээ өмнө АНУ-ын зүгээс бодит үйл ажиллагааны өөрчлөлтийг харахыг хүсэж байгаа бололтой. Харин Вашингтон хоригийг зөөлрүүлэхээс өмнө Ираны зүгээс баталгаатай алхмуудыг хийхийг шаардаж байгаа юм. Үүний уршгаар хоёр тал хоёулаа урагшлахад бэлэн байна гэж мэдэгдэж байгаа ч, нөгөө талыгаа үйл явцыг гацаалаа хэмээн харилцан буруутгасаар байна.

Цөмийн асуудал ч одоо энэхүү том маргааны нэг хэсэг болоод байна. Одоогоор цөмийн номлолын талаар Иранаас гаргасан шинэ шийдвэр байхгүй, Олон улсын атомын энергийн агентлагаас (ОУАЭА) ч шинэ техникийн өгөгдөл ирээгүй байна. Үүний оронд цөмийн асуудал ирээдүйн гэрээний ерөнхий багц нөхцөл болж хувирчээ. АНУ Ираныг цөмийн зэвсэг бүтээх цэргийн чадавхаа бүрмөсөн устгахыг шаардаж байгаа бол Тегеран үүний хариуд тэнгисийн бүслэлтийг зогсоох, эдийн засгийн тусламж үзүүлэх болон дахин халдлагад өртөхгүй байх баталгааг нэхэж байгаа. Тиймээс энэ нь зөвхөн уран баяжуулах төхөөрөмжийн тоо ба хэмжээний тухай маргаан байхаа больж, аюулгүй байдал, тээврийн эрх чөлөө, харилцан баталгааны тухай том тулаан болон өргөжжээ.

Ираны хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр Израилийг энэхүү хэлэлцээрийг зориуд нураахыг оролдож буй гол дайсан мэтээр дүрсэлсээр байна. АНУ-ын зарим мэдээллээр Израилын Ерөнхий сайд Нетаньяху Трампт шахалт үзүүлж, Иранд дахин цохилт өгөхийг шаардсан гэх боловч энэ мэдээллийг Израиль эсвэл Цагаан ордны зүгээс албан ёсоор батлаагүй. Гэвч Ираны суртал ухуулгын хувьд энэ мэдээлэл маш хэрэгцээтэй хэрэгсэл болж байгаа бөгөөд Тегеран үүгээр дамжуулан "асуудал Вашингтоны тавьж буй нөхцөлд биш, харин Вашингтон Израилын шахалтаас ангид бие дааж хэлэлцээ хийж чадахгүй байгаад оршиж байна" гэж зүтгэж байгаа билээ.

Дронууд сонины гарчигт гарч байх үед эмнэлгүүд аль хэдийн хохирлоо тоолж эхэлжээ

Сүүлийн хоёр хоногт Ираны цэргийн амжилтын тухай мэдээ болон ард иргэдийн өдөр тутмын амьдралын бодит байдал хоёрын хоорондох ангал улам томорлоо. Эдийн засгийн хэвлэлүүд төсвийн алдагдал, бэлэн мөнгөний хомсдол, гадаад валютын тасалдалт, газрын тосны экспортын хязгаарлалт болон дайны асар өндөр зардлын талаар ноцтой анхааруулга өглөө. Энэ нь инфляцыг зөвхөн мөнгөний буруу бодлогын үр дагавар биш гэдгийг харуулж байгаа бөгөөд тэнгисийн бүслэлт, худалдааны тасалдалт, аюулгүй байдлын эрсдэлүүд нь түүхий эд, импортын бараа болон өргөн хэрэглээний хүнсний үнэд шууд нөлөөлж эхэлжээ.

Үүний хамгийн тод жишээ нь эрүүл мэндийн салбар болоод байна. Өнөө өглөөний мэдээллээр оношлогооны иж бүрдэл, нэг удаагийн эмнэлгийн хэрэгсэл болон зарим нэн шаардлагатай эмийн хангамж тасарч, эмнэлгүүд хүнд байдалд оржээ. Эмнэлгийн байгууллагын тэргүүн зарим тоног төхөөрөмжийн үнэ тэнгэрт хадсаныг хүлээн зөвшөөрсөн ч, салбарыг бүхэлд нь хамарсан системийн гүн хямрал хараахан болоогүй гэж мэдэгдэв. Эрүүл мэндийн сайдын ахлах зөвлөх импорт, гадаад валют болон тээвэрлэлтэд бодит хүндрэл тулгарч байгааг баталсан ч, ихэнх эмнэлгүүд одоогийн нөөц болон орлуулах бүтээгдэхүүн, эрэмхийллийн тусламжтайгаар үйл ажиллагаагаа арай гэж залгуулж байна хэмээн тайлбарлав. Эдгээр хоёр байр суурийн ялгаа нь маш чухал бөгөөд салбарт асар их дарамт ирж байгааг хэн ч үгүйсгэхгүй байгаа ч, систем бүхэлдээ нурсан уу эсвэл нурахын ирмэг дээр байна уу гэдэг дээр нэгдсэн дүгнэлтэд хүрээгүй байна.

Шүдний эмчилгээний салбар ч иргэдийн худалдан авах чадвар хэрхэн унасныг илтгэх гол хэмжүүр болжээ. Парламентын Эрүүл мэндийн хорооны гишүүн бага орлоготой өрхүүд асар өндөр өртгийн улмаас шүдний эмчилгээгээ бүрмөсөн хойшлуулж байгааг анхааруулж, улсын эмнэлгүүдийн даатгалын хамралтыг өргөжүүлэхийг уриалсан байна. Гэвч тэрээр санхүүжилтийн тогтвортой эх үүсвэр болон даатгалын компаниудын цаг хугацаандаа хийх төлөвлөгөөт төлбөргүйгээр энэ алхам цаасан дээр л үлдэж байгааг хүлээн зөвшөөрчээ. Энэ бол Ираны хямралын туршид ажиглагдаж буй үндсэн механизм юм. Тусламж, дэмжлэгийг цаасан дээр амлаж болох ч, түүнийг урт хугацаанд бодитоор санхүүжүүлэх нь хамгийн том даваа болоод байна.

Эрчим хүч, жижиг бизнесүүд ба өвлийн хүйтэн хямралыг улам гүнзгийрүүлэх аюул

Дараагийн том толгойн өвчин бол эрчим хүч юм. Ерөнхийлөгч Пезэшкиан шатахуун болон эрчим хүчний үнийн өсөлтөөс орж ирэх орлогыг эмзэг бүлгийн иргэдэд чиглүүлнэ гэж мэдэгдэв. Үүний зэрэгцээ тэрээр улсын байгууллагуудын хэрэглээг танах замаар үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүдийн цахилгаан, хий таслахаас аль болох зайлсхийхийг уриаллаа. Дэд ерөнхийлөгч Мохаммад Реза Ареф хийн хомсдолын талаар ард иргэдтэйгээ ил тод, нээлттэй ярихыг шаарджээ. Эдгээр мэдэгдлүүд нь засгийн газар үнийн өөрчлөлт, эрчим хүчний хязгаарлалт болон нормчлол тогтоох боломжтойг ард иргэдийн сэтгэл зүйд аль хэдийн бэлдэж эхэлснийг илтгэж байна.

Асуудал зөвхөн иргэдийн өндөр цахилгааны төлбөрөөр хязгаарлагдахгүй. Жижиг бизнесүүд болон үйлдвэрүүд тасралтгүй эрчим хүчнээс шууд хамааралтай байдаг тул тог, хий тасрах бүрд үйл ажиллагаа зогсож, иргэд олноороо ажлын байргүй болох аюултай. Парламентын гишүүд хэрэв цахилгааны тасалдалт үргэлжилсээр байвал жижиг цехүүд хаагдаж, ажилгүйдэл гаарна гэдгийг анхааруулж эхэллээ. Хэвлэлүүдээр гарч буй зарим тооцоо хараахан албан ёсоор батлагдаагүй тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Гэхдээ эрх баригчдын хэрэглэж буй үг хэллэг “ард түмний тэсвэр тэвчээр”-ийг магтахаас илүүтэй үйлдвэрүүд “хаагдах эрсдэл”-ийн тухай ярьж эхэлсэн нь анхаарал татаж байна. Энэ нь ирж буй өвлийн хүйтэнд эрчим хүчний дутагдал нь эдийн засгаа боомилж, ажлын байрны хомсдол үүсгэх аюултайг төр засаг нь ухамсарлаж буйн илрэл юм. 

Армени улсаар дамжуулан хуурай замын худалдааны шинэ замыг хөгжүүлэх гэсэн Тегераны зүтгэл ч үүнтэй холбоотой. Далай болон агаарын замаа хаалгасан Иран улс эдийн засгаа аврахын тулд дайсны хяналтад орсон хуучин маршрутаас татгалзаж, өөр шинэ гарц хайхаас өөр аргагүйд хүрчээ. Гэвч хилийн дэд бүтэц нь зөвхөн зарим нэгэн жижиг барааны урсгалыг л хөнгөвчилж чадахаас биш, далайгаар тээвэрлэдэг асар их хэмжээний худалдааг хурдан хугацаанд орлож, гадаад валютын хомсдол болон даатгалын асуудлыг шийдэж чадахгүй юм.

Талх, орон сууц болон усны хямрал огт өөр хурдаар хүндэрч байна

Хямралын хор уршиг нь зөвхөн дайны тухай шуугиант мэдээллүүдээр зогсохгүй, амьдрал дээр хамаг хүнд тусаж байгаа нь илт байна. Талхны үнэ дахин өсөх вий гэсэн иргэдийн айдсыг намжаахын тулд засаг захиргаанаас албан ёсны мэдэгдэл гаргахад хүрсэн байна.Төрөөс гурилын үнэ өөрчлөгдсөн ч талхны үнийг үндэслэлгүйгээр хэт өсгөх шалтгаан болохгүй гэдгийг мэдэгдсэн байна. Ийм мэдэгдэл хийх шаардлага тулгарч байна гэдэг нь эдийн засгийн асар их дарамт иргэдийн хамгийн наад захын хүнсний хэрэглээнд хэр гүн нэвтэрснийг баталж байна. Төрийн хяналтын байгууллага үнийн зохиомол хөөрөгдлийг зогсоохыг оролдож болох ч, үнийн өсөлтийн цаана байгаа түүхий эд, үйлдвэрлэлийн суурь зардлын нэмэгдлийг устгаж чадахгүй.

Орон сууцны зах зээл ч бодит тодорхойгүй байдлыг тод тусгаж байна. Тегеран хотод байр зарах хүмүүсийн тулгаж буй үнэ нь албан ёсны бүртгэгдсэн гүйлгээний үнээс хамаагүй өндөр байгаа бөгөөд энэ зөрүү нь маш их зүйлийг өгүүлнэ. Худалдагч тал ирээдүйн инфляц болон дайны эрсдэлийг тооцон үнээ урьдчилж өсгөж байгаа бол худалдан авагчдад тийм хэмжээний мөнгө байхгүй, хүч нь хүрэхгүй байна. Зарахыг хүсэж буй үнийг албан ёсны зах зээлийн үнэ гэж үзэх боломжгүй ч, энэ нь иргэдийн хүлээлт болон байр зарах гэсэн хүмүүс ба бодитоор худалдан авч чадах иргэдийн хооронд асар том ангал үүссэний бодит жишээ юм.

Үүн дээр эмэгтэйчүүдийн хөдөлмөрийн зах зээл болон усны хямрал нэмэгдэж байна. Хөдөлмөр эрхлэлтийн салбарт эмэгтэйчүүдийн оролцоо маш бага, эрэгтэйчүүдтэй харьцуулахад асар их зөрүүтэй байгаа нь дайнаас өмнө ч тэгш бус байсан хөдөлмөрийн зах зээлийг энэхүү хямрал улам дордуулж байгааг харууллаа. Үүний зэрэгцээ Эрчим хүчний яам болон Хөдөө аж ахуйн яам хоорондоо хүнсний үйлдвэрлэлийг бууруулахгүйгээр усны хэрэглээг хэрхэн танах вэ гэдэг дээр маргалдсаар байна. Эдгээр нь тусдаа асуудлууд мэт боловч бүгд нэг цэг дээр огтлолцож байна. Үндэсний дархлаа, улс орны тэсвэртэй байдлыг зөвхөн дээрээс тушаасан цэргийн заавраар удирдаж болохгүй. Бодит урамшуулал, дэд бүтэц, хөрөнгө оруулалт болон ард түмний итгэл байхгүй бол цаасан дээрх ямар ч зөв шийдвэр бодит амьдрал дээр хэрэгжиж чаддаггүй.

Дүгнэлт: Цаг хугацаа гурван чиглэлээр зэрэг тоолж байна

Сүүлийн үеийн нөхцөл байдал нь Ираны ялалт биш, бас энхийн гэрээ ч биш юм. Энэ бол Ираны эрх баригчдын хувьд дайны фронт, яриа хэлэлцээ болон ард түмний амьжиргааны доройтол гэсэн гурван өөр хямралыг нэгэн зэрэг тогтоон барих гэсэн туйлын хүнд сорилт болоод байна. Эхнийх нь цэргийн сүр хүчний цаг: дронууд, Кэшм арлын цохилт, Ормузын хоолойн маргаан бөгөөд энэ бол хамгийн хурдан бөгөөд аюултай хугацаа юм. Хоёр дахь нь зуучлалын цаг: Катар, Пакистан, далд зурвасууд болон хэн нь түрүүлж алхам хийх вэ гэсэн маргаан бөгөөд энэ нь маш удаан, үл итгэлцлээр дүүрэн өрнөж байна. Гурав дахь нь сонины том гарчигт бага гардаг ч зогсолтгүй гүйж буй амьдралын цаг: амьжиргааны өртөг, эм тариа, даатгал, эрчим хүч, талх, орон сууц болон ажлын байрны хомсдол юм.

Эдгээр гурван цаг хугацаа хоорондоо зохицож байгаа цагт Тегеран цэргийн хүчээрээ дипломат давуу тал олж, дотоод хохирлыг арай гэж тэсэж байна гэж зүтгэж чадна. Гэвч Кэшм арал дээр болсон цохилт энэ тэнцвэр ямар хурдан хугацаанд нурж,үр дүнд бодит дайн болон дипломат хэлэлцээ хоёрын хоорондох зааг шугам бараг үгүй боллоо.

Жинхэнэ сорилт бол хэн дараагийн сүрдүүлгийг гаргах, эсвэл хэн өөр нэг нисгэгчгүй онгоцыг унагаснаа мэдэгдэхэд бус, харин зуучлагчид цэргийн үйл явдлуудын гинжин хэлхээг хяналтаас гарахаас нь өмнө зогсоохуйц хангалттай тодорхой байдлыг бий болгож чадах эсэхэд оршино. Үүний зэрэгцээ Ираны засгийн газар эдийн засгийн доройтлыг итгэлцлийн гүн хямрал болон хувирахаас сэргийлж чадах эсэх нь чухал юм.

Учир нь одоогоор сөрөг хүчнийг тогтоон барих хүчин чармайлт (deterrence) хангалттай үр дүнтэй хэвээр байгаа бөгөөд дипломат харилцаа ч бүрмөсөн алга болчихолгүй, амьд хэвээр байна.

Гол асуулт бол эдгээр үйл явцын аль нь эхлээд тэсрэх цэгтээ, эргэлт буцалтгүй хямралын ирмэгт хүрэх вэ гэдэгт л оршино.