Монголчууд татвар гэхээр хоёр янзаар ойлгодог. Төр болохоор “орлого бүрдүүлэх хэрэгсэл” гэж харна. Иргэн болохоор “цалингаас суутгадаг зовлон” гэж ойлгоно. Бизнес эрхлэгч болохоор бүр өөрөөр, “ажил хийсний торгууль” гэж мэдэрдэг. Харин эдийн засгийн онолоор бол татвар гэдэг нь улс орны хөгжлийн дүрэм байх ёстой. Дүрэм нь ойлгомжтой бол хүн тоглоно. Дүрэм нь өдөр бүр солигдоод байвал тоглогчид талбайгаас зугтана.

Сүүлийн хоёр жил Монгол Улс татварын шинэчлэл ярьж байна. Хэлэлцүүлэг хийсэн, санал авсан, төсөл боловсруулсан, УИХ-д өргөн барьсан, буцааж татсан, дахин боловсруулсан. Монгол төрийн хамгийн сайн хийдэг ажил бол яг энэ. Нэг юм өргөн барина. Дараа нь татна. Дахиад өргөн барина. Ингэх хооронд бизнес эрхлэгчид нь ямар дүрмээр маргааш ажиллахаа таах гэж суух нь тэр.

Уг нь зорилго нь сайхан. Бага, дунд орлоготой иргэдийн татварын ачааллыг бууруулна. Бизнес эрхлэгчдийг дэмжинэ. Цахим татварын тогтолцоог сайжруулна. Хариуцлагатай татвар төлөгчийг урамшуулна. Сонсоход бүгд зөв. Монголд буруу зорилготой хууль гэж бараг байдаггүй. Харин зөв зорилготой хуулийг буруу хэрэгжүүлдэг уламжлал л бий.

Энэ удаагийн багц өөрчлөлтөд иргэдэд шууд мэдрэгдэх хэд хэдэн заалт байна. Тухайлбал, цалин хөлсний жилийн 9.5 сая төгрөг хүртэлх орлогод ногдох татварыг бүрэн хөнгөлөхөөр тусгажээ. Мөн таван жилээс дээш хугацаанд өмчилж, өөрөө амьдарч байсан орон сууцаа борлуулсан иргэний орлогыг татвараас чөлөөлөхөөр байна. Иргэдийн хувьд энэ бол таатай мэдээ. Гэхдээ монгол хүний гар дээр хэдэн төгрөг илүү үлдэх эсэхийг зөвхөн татвар шийдэхгүй. Инфляци гэдэг татвараас ч илүү хатуу “нууц суутгал” бий.

НӨАТ-ын буцаан олголтыг шаталсан хэлбэрт оруулах санаа бас сонирхолтой. Сарын 500 мянган төгрөг хүртэлх худалдан авалтын НӨАТ-ыг 100 хувь, нэг сая төгрөг хүртэлх худалдан авалтын НӨАТ-ыг 50 хувь буцаана гэвэл иргэн баримтаа илүү сайн нэхнэ. Энэ нь далд эдийн засгийг ил гаргах хамгийн энгийн арга. Төр бүх дэлгүүрийн үүдэнд байцаагч тавьж чадахгүй. Харин иргэнийг өөрөө баримт нэхдэг хянагч болгож чадна.

Гэвч энд нэг сонин зөрчил гарч ирнэ. НӨАТ төлөгч болох босгыг 400 сая төгрөг болгож нэмэгдүүлэхээр тусгасан. Өнгөц харахад жижиг, дунд бизнесийг дэмжиж байгаа мэт. Өмнө нь 50 сая төгрөгийн борлуулалттай болоод л НӨАТ төлөгч болдог байсан бол одоо 400 сая хүртэл тайлан, бүртгэлийн дарамт багасна. Жижиг дэлгүүр, үйлчилгээний цэгүүдэд амьсгаа авах зай гарна.

Гэхдээ эдийн засагт “үнэгүй хоол” байдаггүй гэдэг. Нэг талдаа тайлагнал хөнгөвчлөгдөх ч нөгөө талдаа НӨАТ-ын гинжин хэлхээ тасрах эрсдэлтэй. НӨАТ төлөгч компани НӨАТ төлөгч бус нийлүүлэгчээс бараа авахад худалдан авалтынхаа татварыг хасаж чадахгүй. Ингээд тэр татвар нь зардал болж хувирна. Зардал өсвөл үнэ буурахгүй. Харин ч өсөх магадлалтай.

Өөрөөр хэлбэл, “жижиг бизнесийг дэмжинэ” гэж босго нэмчихээд, бодит амьдрал дээр тэднийг том бизнесийн хувьд “хамтрахад төвөгтэй” ангилал руу түлхэж мэднэ. Монголд хууль ихэвчлэн ингэж ажилладаг. Цаасан дээр дэмжлэг. Амьдрал дээр ялгавар.

ААНОАТ-ын шатлал ч мөн адил болгоомжлол дагуулна. 10, 15, 25 хувь гэх мэт шатлал нь шударга мэт сонсогдоно. Их олсон нь их төлнө гэдэг зарчим буруу биш. Гэхдээ босго буруу тавигдвал бизнесүүд өсөхөөс айж эхэлдэг. Орлогоо нуух, компаниа жижиглэх, хэдэн хуулийн этгээд болгон задлах сэдэл үүснэ. Монголын бизнесийн орчинд “томрох тусам торгуулдаг” мэдрэмж аль хэдийн бий болсон. Татварын шинэчлэл энэ сэтгэлгээг засах ёстой болохоос баталгаажуулах ёсгүй.

Татварын дарамт гэдэг зөвхөн хувь хэмжээ биш. 10 хувь өндөр үү, 15 хувь өндөр үү гэдэг нэг асуудал. Харин маргааш дүрэм өөрчлөгдөх үү, татварын байцаагч өөрөөр тайлбарлах уу, систем нь ажиллах уу, торгууль нь үндэслэлтэй юу гэдэг бүр том асуудал. Бизнес эрхлэгч татвар төлөхөөсөө илүү тодорхойгүй байдлаас айдаг.

Шинэ төсөлд зарим эерэг зохицуулалт бий. Татварын өртэй аж ахуйн нэгжийн дансыг бүхэлд нь хаахгүй, орлогын 80 хувийг битүүмжилж, 20 хувиар нь үндсэн үйл ажиллагаагаа явуулах боломж олгоно гэжээ. Алдангийн дээд хэмжээг төлөх татварын 50 хувиас хэтрүүлэхгүй болгох, маргаан эцэслэн шийдэгдэх хүртэл торгууль, алдангийг нэхэмжлэхгүй байх зэрэг нь бизнесийг шууд боомилохгүй гэсэн оролдлого. Энэ бол зөв алхам.

Гэхдээ хамгийн том асуулт хэвээр байна. Энэ шинэчлэл далд эдийн засгийг бууруулах уу, эсвэл бүр өргөжүүлэх үү?

Монголд татвар төлдөг нь төлөөд, бултдаг нь бултаад сурчихсан. Шударга төлөгч нь хяналтад өртдөг. Нууж чаддаг нь өрсөлдөөний давуу талтай болдог. Ийм орчинд татварын хууль өөрөө шударга байхаас гадна хэрэгжилт нь шударга байх ёстой. Үгүй бол шинэчлэл нэртэй хуучин зовлон үргэлжилнэ.

НӨАТ-ын босгыг бүр 2.5 тэрбум болгоё гэх санал ч гарч байна. Энэ бол сонсоход бизнесийг чөлөөлөх мэт боловч НӨАТ-ын үндсэн логикийг эвдэж мэдэх эрсдэлтэй санаа. Босго хэт өндөр болбол татварын бааз хумигдана. Баримтжуулалт суларна. Шударга өрсөлдөөн алдагдана. Эцэст нь татвар төлдөг нь дахиад л хохирно.

Татварын шинэчлэл гэдэг хувь нэмэх, хасах төдий ажил биш. Энэ бол эдийн засгийн итгэлийг сэргээх ажил. Иргэн баримтаа авдаг, бизнес орлогоо нуух шаардлагагүй, төр дүрмээ тогтвортой мөрддөг тогтолцоо руу шилжих тухай асуудал.

Монголд татварын шинэчлэл хийх амархан. Хууль бичнэ. Хэлэлцүүлэг хийнэ. Уриа гаргана. Харин татварын шударга тогтолцоо байгуулах хэцүү. Учир нь тэр зөвхөн хуульд биш, төрийн зан авирт, бизнесийн итгэлд, иргэний оролцоонд тулгуурладаг.

Энэ удаагийн төсөлд сайн санаа бий. Гэхдээ сайн санаа болгон сайн хууль болдоггүй. НӨАТ-ын босгыг өсгөхдөө баримтын тогтолцоогоо сулруулбал шинэчлэл биш ухралт болно. Татвар бууруулна гэж хэлчихээд дам зардлыг өсгөвөл дэмжлэг биш төөрөгдөл болно. Жижиг бизнесийг хамгаална гэж зарлачихаад тэднийг нийлүүлэлтийн сүлжээнээс шахвал бодлого биш популизм болно.

Татварын шинэчлэлийн гол шалгуур нэг л зүйл. Маргааш өглөө жижиг дэлгүүр, дунд үйлдвэр, цалинтай иргэн, баримт нэхдэг хэрэглэгч дөрөвт энэ хууль ойлгомжтой, шударга, ашигтай мэдрэгдэх үү?

Хэрэв тийм бол шинэчлэл мөн. Хэрэв үгүй бол ээлжит нэг “сайхан зорилготой” төсөл л болно.