Монголын удирдлагад гарч буй ээлжит халаа сэлгээ нь бүлэглэлийн улс төр болон хариуцлагын тогтолцоо сул байгааг харуулж байна.
Монгол Улсын Их Хурлын хуралдаанд оролцсон 104 гишүүний 96 нь дэмжсэнээр Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн огцрох хүсэлтийг арваннэгдүгээр сарын 19-нд албан ёсоор баталлаа. У.Хүрэлсүх огцрох бодолтой байгаагаа үүнээс хоёр хоногийн өмнө зарласан юм. Парламентын энэхүү албан ёсны зөвшөөрөл нь түүнийг 1992 оны Үндсэн хуулийн шинэчлэлээс хойш бүрэн эрхийн хугацаанаасаа өмнө өөрийн хүсэлтээр огцорсон анхны бүрэн эрхт Ерөнхийлөгч болгож байна.
Өнгөц харахад энэ нь хил дамнасан төмөр замын авлигын дуулианаас үүдэлтэй хувь хүний хямрал мэт харагдавч, гүнзгийрүүлэн харвал энэ явдал нь Монголын хагас ерөнхийлөгчийн засаглалын эрх мэдэл, хариуцлагын тэнцвэргүй байдал, эрх баригч намын бүлэглэлүүдийн хуваагдал, мөн баялагт суурилсан эдийн засгийн засаглалын бүтэлгүйтлийг илчилж байна.
Иймд ирэх дөрвөн сарын дотор явагдах шинэ Ерөнхийлөгчийг сонгох ээлжит бус сонгууль нь зөвхөн төрийн тэргүүнийг солих төдий асуудал биш юм. Үүний цаад мөн чанар нь Монгол Улс нэгэн хуучин загвараа эцэслэн эвдэж чадах уу гэдэгт оршино: дуулиан дэгдэнэ, дээд түвшний хэн нэгэн огцорно, бүлэглэлүүд дахин хуваарилагдана, тэгээд нөгөө л асуудлууд эргээд давтагддаг тогтолцоо.
Нийслэл Улаанбаатар хотын захирагч асан Хишгээгийн Нямбаатар Ерөнхийлөгчийг өрсөлдөөнт тендер зарлалгүйгээр тодорхой нэг конгломерат компанид төмөр замын төсөл олгохын тулд 25 сая ам.долларын авлига авсан хэмээн буруутгасны дараа У.Хүрэлсүх арваннэгдүгээр сарын 17-нд огцрохоо мэдэгдсэн юм. У.Хүрэлсүх ямар нэгэн хууль бус үйлдэл хийснээ няцаасан ч огцрох хүсэлтээ гаргасан хэвээр байв.
Тэрээр сүүлийн жилүүдэд албан тушаалаасаа бууж буй Монголын анхны удирдагч биш юм. Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ 2025 оны тавдугаар сард дэгдсэн авлигын дуулианы улмаас Ерөнхий сайдын албан тушаалаасаа огцрохоос өөр аргагүйд хүрч байв. Түүний оронд томилогдсон Гомбожавын Занданшатар эрх баригч Монгол Ардын Нам (МАН) доторх бүлэглэлийн тэмцлийн улмаас мөн л огцрохоос өмнө нэг жил хүрэхгүй хугацаанд ажилласан билээ.
ТОГТОЛЦООНЫ ГАЖУУДАЛ
Гэсэн хэдий ч институцийн дүрэм журмын дагуу Ерөнхийлөгч парламентын зөвшөөрөлгүйгээр огцрох боломжгүй байдаг.
Монголын нэг танхимтай парламент нийт 126 суудалтай бөгөөд эрх баригч МАН 68 суудал, хамгийн том сөрөг хүчин болох Ардчилсан нам (АН) ердөө 42 суудал эзэлдэг. Эцсийн санал хураалтаар 96 гишүүн дэмжсэн дүн нь шийдвэрлэх цохилт сөрөг хүчний талаас бус, харин эрх баригч намын дотроос ирснийг харуулж байна. МАН-ын гишүүдийн дийлэнх олонх нь дэмжиж санал өгсөн нь үндсэндээ намынхаа улс төрийн хохирлыг бага дээр нь таслан зогсоох (stop-loss) шийдвэр байв.
2026 оны хавар удирдлагынхаа халаа сэлгээг дөнгөж дуусгаад байсан МАН-ын хувьд У.Хүрэлсүхтэй холбоотой энэхүү дуулиан нь уг нь 2027 оны зургадугаар сард болох байсан дараагийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд намынх нь хэтийн төлөвийг доош татах сөрөг хүчин зүйл болж хувирчээ. МАН-ын зүгээс харахад энэхүү эмх замбараагүй байдлыг хурдан таслан зогсоох нь хамгийн зөв сонголт юм. Энэ нь МАН-д гадагшаа авлигын эсрэг хатуу байр суурьтай мэт харагдах боломж олгохын зэрэгцээ дотооддоо намыг нь хагалан бутаргаж болзошгүй урт удаан огцруулах (импичмент) үйл явцаас зайлсхийх боломж бүрдүүлж байна.
У.Хүрэлсүх огцорсон шалтгаанаа халдашгүй байдлаасаа татгалзаж, жирийн иргэний хувиар шалгуулан нэр төрөө сэргээх зорилготой алхам хэмээн мэдэгдсэн. Гэвч энэ нь хоёр талын чимээгүй ойлголцлын үр дүн байх магадлал илүү өндөр: МАН авлигын эсрэг дүр төрхөө хадгалж үлдэх бол одоо экс Ерөнхийлөгч болсон түүнд ирээдүйд улс төрд эргэн ирэх боломж нь нээлттэй үлдэж байна.
Буруутгалын үнэн мөнийг цаг хугацаа харуулна. Одоогийн байдлаар Монголын авлигатай тэмцэх байгууллагууд зөвхөн 25 сая ам.доллартай холбоотой сэжүүрүүд шалгагдаж байгааг баталсан бөгөөд илүү их хэмжээний бэлэн мөнгө төлсөн гэх буруутгалд шууд нотлох баримт хараахан олдоогүй байна.
Энэ явдал Монголын хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцоонд олон жил оршсоор ирсэн цоорхойг ил гаргалаа. Үндсэн хуулийн дагуу Ерөнхийлөгч гадаад харилцаа, батлан хамгаалах, аюулгүй байдлын асуудлыг хариуцаж, хуульд хориг тавих, гол албан тушаалтнуудыг нэр дэвшүүлэх эрх мэдэлтэй байдаг. Харин парламентад олонх болсон намаас сонгогддог Ерөнхий сайд дотоод хэрэг болон эдийн засгийн асуудлыг давамгайлан эрхэлдэг.
Үүний анхны зорилго нь эрх мэдлийг тэнцвэржүүлэх байсан ч бодит амьдрал дээр маш олон бүрхэг буюу “саарал бүс”-ийг бий болгожээ. Хэрэв эдийн засаг муудаж, ард иргэдийн амьжиргааны асуудал үүсвэл хариуцлагыг Засгийн газар үүрч, Ерөнхийлөгч шууд хариуцлага хүлээх шаардлагагүй болдог. Гэсэн хэдий ч томоохон ашигт малтмалын орд ашиглах, хил дамнасан дэд бүтэц барих зэрэг амин чухал ашиг сонирхлын төслүүдэд Ерөнхийлөгчийн зөвшөөрөл ихэвчлэн шаардагддаг бөгөөд тэдгээрийн бодит нөлөө нь Үндсэн хуулиар тогтоосон хязгаараас хамаагүй давж гардаг.
Ерөнхийлөгч албан тушаал хаших хугацаандаа эрүүгийн хариуцлагаас чөлөөлөгдөх халдашгүй эрх эдэлдэг тул авлигатай тэмцэх ердийн механизмууд төрийн тэргүүнд хүрч чаддаггүй. Парламентын олонх нь эрх баригч намын гарт байдаг тул хяналт тавих явдал амархан хэлбэрийн төдий зүйл болж хувирдаг. Аливаа дуулиан намын дотоод зөвшилцлийг эвдэж гарч ирэх үед хямралыг өндөр албан тушаалтны огцролтоор шийдвэрлэж, асуудлын уг үндсийг нь шийдэлгүй орхидог байна.
Сүүлийн хоёр жилийн хугацаанд Монгол Улс гурван Ерөнхий сайд, хоёр УИХ-ын даргын нүүр үзсэн бол одоо Ерөнхийлөгч нь хугацаанаасаа өмнө огцорлоо. Гол албан тушаалтнуудын энэхүү хэвийн бус халаа сэлгээний давтамж нь төлөвшсөн ардчилсан орнуудаас хамаагүй өндөр байна.
Бүтцийн шинэчлэл хийлгүйгээр зөвхөн хүмүүсийг сольдог энэхүү загвар нь тогтолцоо өөрийн алдаагаа засах чадваргүй байгааг харуулж байна. Улс төрийн хямрал бүр хэн нэгэн эрх мэдэлтний уналтаар төгсдөг ч Засгийн газар болон шүүх эрх мэдлийн хоорондох эрх мэдэл, хариуцлагын зааг ялгаа тодорхой бус, дээд эрх мэдлийг хязгаарлах хэм хэмжээ төлөвшөөгүй хэвээр байна.
Нэг нам давамгайлах үед хяналт сулардаг бол Засгийн газар, шүүх эрх мэдэл хоёр намын хооронд хуваагдах үед дотоод зөрчилдөөнд автдаг. Аль ч тохиолдолд Монгол Улс тогтвортой засаглалгүй хоцорч байна.
МАН-ЫН ДОТООД УЛС ТӨР
Эрх баригч намын өнцгөөс харвал У.Хүрэлсүхийн огцролт нь МАН-ын үе хоорондын эрх мэдлийн шилжилтийн чухал эргэлтийн цэг болж байна.
Зуун жилийн түүхтэй энэ нам Монголын орчин үеийн түүхийн дийлэнх хугацаанд улс орныг удирдаж ирсэн. Өнөөгийн МАН нь уламжлалт, давуу эрх эдэлсэн хуучин жигүүр болон илүү прагматик, залуу үеийн жигүүр гэж хуваагдаад удаж байна. У.Хүрэлсүх 2021 онд өндөр саналаар Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон нь хуучин элитүүдийн улс төрийн оргил үеийг төлөөлж байв. Гэвч 2024 оны парламентын сонгуулийн дараа өндөр инфляц, авлига, олон нийтийн бухимдлаас үүдэн МАН-ын суудлын давуу байдал мэдэгдэхүйц хумигдсан. Ингэснээр намын дотор удирдлагаа шинэчлэхийг уриалсан дуу хоолой улам хүчтэй болох болов.
2025 оноос хойш үргэлжилсэн улс төрийн үймээн самуун нь эдгээр бүлэглэлийн тэмцэл хэрхэн ил гарч буйг үндсэндээ харуулж байна. 1987 онд төрсөн Ням-Осорын Учрал 2026 онд Ерөнхий сайд болон МАН-ын даргын албан тушаалыг давхар хаших болсноор гүйцэтгэх засаглал болон намын гол эрх мэдлийг гартаа аваад байна. Гэвч Үндсэн хуульд зааснаар Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигч 50 нас хүрсэн байх ёстой. Н.Учрал нэр дэвших насны босгыг хангахгүй ч намын нэр дэвшүүлэх үйл явцыг хянаж буй хөшигний ардах гол хүн юм.
У.Хүрэлсүхийг авлига авсан хэмээн ил тод буруутгасан Улаанбаатар хотын захирагч асан Хишгээгийн Нямбаатар нь өөрөө улс төрийн дуулиант хэрэгт холбогдон ял зэмээс зайлсхийж Канад руу зугтсан МАН-ын өндөр албан тушаалтан асан хүн билээ. Түүний хилийн чанадаас шууд дамжуулалтаар дэлгэсэн баримтууд нь бүлэглэлийн тэмцлийг өдөөх талбайн гаднах хэрэгсэл болж байна.
Монголын улс төрд авлигын буруутгал нь зөвхөн шүүх, хуулийн асуудал байхаа больж, бүлэглэл хоорондын довтолгооны ердийн зэвсэг болж хувирчээ. Мэдээллийг ил болгох цаг хугацаа болон түгээх хурд нь илүү өргөн хүрээний эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийн хэрэгсэл болоод байна.
БАЯЛГИЙН ХАРААЛ
Гэсэн хэдий ч Монголын улс төрийн тогтворгүй байдлын уг үндэс нь бүр ч гүнзгий буюу байгалийн баялагт суурилсан эдийн засгийн засаглалын гацаанд оршиж байна.
Монгол Улсын гадаад худалдааны 90 орчим хувийг ашигт малтмалын экспорт бүрдүүлдэг бөгөөд нүүрс, зэс нь санхүүгийн гол тулгуур болохын зэрэгцээ авлига, ашиг хонжоо хайх гол талбар болдог. 2023 онд дэгдсэн Тавантолгойн нүүрсний уурхайтай холбоотой авлигын хэргээс эхлээд энэ долоо хоногт У.Хүрэлсүхийг огцроход хүргэсэн Тавантолгой-Гашуунсухайтын төмөр замын хэрэг хүртэл байгалийн баялаг, дэд бүтцийн төслүүд үргэлж авлигын дуулианы үржил шимтэй хөрс байсаар иржээ.
У.Хүрэлсүхийн дуулианы гол цөм болсон Тавантолгой-Гашуунсухайтын төмөр зам нь Тавантолгойн уурхайг Гашуунсухайт боомттой, цаашлаад Гашуунсухайт-Ганцмодны хил дамнасан төмөр замтай холбодог 233.6 км урт шугам юм. 2020–2022 онд баригдсан Тавантолгой-Гашуунсухайтын төмөр замыг нээлттэй тендер зарлалгүйгээр “нүүрсээр төлөх” (coal for work) загвараар барьж байгуулсан. Төслийг олгосон үйл явцын талаарх маргаан эртнээс оршсоор ирсэн.
Монгол Улсын баялаг, нөөцийн хэт төвлөрөл нь ашиг хуваах тогтвортой сүлжээг бий болгожээ: улс төр, бизнесийн цөөн тооны элитүүд бүтээн байгуулалт, тендер, үнэ тогтоолтыг хянадаг нь жирийн иргэдэд баялгийн үр шимээс хүртэхэд хүндрэл учруулдаг. Баялгийн тэгш бус байдал удаан хугацаанд өндөр хэвээр байгаа бөгөөд хүн амын 30 орчим хувь нь ядуурлын шугамын орчимд амьдарч, инфляц бага орлоготой иргэдийн амьжиргааг доройтуулсаар байна.
Эдийн засаг унах эсвэл түүхий эдийн үнэ хэлбэлзэх бүрд олон нийтийн хуримтлагдсан бухимдал авлигын дуулианаар дамжин дэлбэрч, эцэст нь нэг эсвэл хоёр өндөр албан тушаалтныг суудлаас нь буулгаснаар түр зуур уурыг нь гаргадаг байна.
Энэ мөчлөгийн хамгийн аюултай тал нь бүтцийн шинэчлэл хийхийн оронд зөвхөн улс төрийн халаа сэлгээ хийх явдал юм. Дуулиан дэгдэх бүрд олон нийтийн анхаарал зөвхөн хэн огцрох вэ гэдэг дээр төвлөрдөг. Ирээдүйд ийм асуудал гарахаас сэргийлэх суурь тогтолцоо буюу ил тод тендер, албан тушаалтнуудын хөрөнгө орлогыг олон нийтэд нээлттэй тайлагнах, авлигатай тэмцэх хараат бус байгууллагуудыг бэхжүүлэх шаардлагыг олон нийт тэр бүр тавьдаггүй. Ашиг хуваах энэ загвар өөрчлөгдөхгүй цагт ижил төстэй дуулиан, үймээн самуун давтагдсаар байх болно.
ШИЛЖИЛТИЙН ҮЕ
Одоогийн байдлаар УИХ-ын дарга Сандагийн Бямбацогт Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд Монгол Улс сонгуулийн дөрвөн сарын шилжилтийн үед шилжээд байна. Монголын баруун бүсийн Ховд аймгаас гаралтай С.Бямбацогт 2026 оны дөрөвдүгээр сард УИХ-ын даргаар сонгогдсон юм. Тэрээр үүнээс өмнө Зам, тээврийн сайд болон Батлан хамгаалахын сайдаар ажиллаж байв. Тэрээр үүрэгт ажилдаа ормогцоо сонгуулийн үеэрх хурц сөргөлдөөнийг хязгаарлах, төрийн аппаратын хэвийн үйл ажиллагааг хангах зорилгоор нам дамжсан зөвшилцлийн механизмыг нэн даруй байгуулжээ.
Цаашдын улс төрийн нөхцөл байдал гурван хүчин зүйлээс шалтгаална.
Нэгдүгээрт, МАН нэгдсэн нэг нэр дэвшигч тодруулж чадах уу? Дээр дурдсанчлан Н.Учрал насны хязгаарын улмаас Үндсэн хуулиар нэр дэвших эрхгүй. Түүний олон нийтэд илэрхийлж буй байр суурь нь намын сахилга бат, эдийн засгийн тогтворжилт, эмх цэгцтэй үйл явцыг нэн тэргүүнд тавих явдал юм. Н.Учрал сонгуулийн товыг арванхоёрдугаар сарын 20-ноос өмнө тогтооно гэж мэдэгдсэн бөгөөд энэхүү шилжилтийн үеийг олон нийтийн итгэлийг сэргээх боломж хэмээн тодорхойлжээ.
МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Янгугийн Содбаатар энэ үйл явцын талаар бүр ч тодорхой байр суурь илэрхийлж, нэр дэвшигчийг хаалттай хаалганы цаадах тохиролцоогоор бус, харин анхан шатны байгууллага, намын гишүүд, олон нийтийн санал болон рейтинг судалгаанд үндэслэн тодруулах ёстой гэж мэдэгдэв. Тэрээр төмөр замын авлигын буруутгалыг үндэслэлгүй хэмээн няцаасан ч У.Хүрэлсүхийн огцрох шийдвэрийг Үндсэн хуульд нийцсэн зөв алхам хэмээн олон нийтийн өмнө дэмжсэн юм.
Гэсэн хэдий ч нам доторх бүлэглэлийн хуваагдал хэвээр байна. С.Бямбацогтод Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчийн институцийн давуу тал болон төрийн удирдлагын бүрэн туршлага бий. Гэвч түүнд хүчтэй өрсөлдөгч гарч ирж магадгүй: Ерөнхий сайд асан Гомбожавын Занданшатар олон нийтийн санал асуулгаар өндөр рейтингтэй хэвээр байгаа бөгөөд хуучин сүлжээнүүдийн дунд дэмжлэгтэй байна. Хэрэв Н.Учрал, Я.Содбаатар нар нэг нэр дэвшигч дээр эртхэн дэмжлэг төвлөрүүлж чадахгүй, мөн Г.Занданшатар эсвэл хуучин үеийн өөр нэгэн улстөрч өрсөлдөхөөр гарч ирвэл МАН хагаран бутарч, сөрөг хүчин болох АН-д Ерөнхийлөгчийн суудалд хүрэх бодит замыг нээж өгөх эрсдэлтэй.
Хоёр дахь асуулт бол сөрөг хүчин олон нийтийн санаа бодлын давуу байдлаа сонгогчдын санал болгон хувиргаж чадах уу гэдэг асуудал юм. Энэхүү дуулиан нь Ардчилсан намд ховорхон тохиох боломжийн цонхыг нээж өгсөн ч тус нам олон жилийн турш бүлэглэлүүдэд хуваагдсан, тодорхойгүй бодлогын хөтөлбөртэй явж ирсэн. Намын дарга Одонгийн Цогтгэрэл, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Сангажавын Баярцогт нар 2025–2026 оноос хойш намын дотоод сахилга батыг чангатгахыг оролдсон ч эртнээс тогтсон бүлэглэлийн хуваагдал оршсоор байна.
Ерөнхий сайд асан Норовын Алтанхуяг, АН-ын дарга асан Лувсаннямын Гантөмөр, УИХ-ын дэд дарга Бөхчулууны Пүрэвдорж болон бусад хүмүүс 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөж болзошгүй нэр дэвшигчдээр нэрлэгдэж байсан юм. Авлигын эсрэг уриа лоозонгоос гадна нэгдсэн нэг нэр дэвшигч, засаглалын тодорхой хөтөлбөргүйгээр АН өнөөгийн энэ таатай мөчийг сонгуулийн олонхын санал болгон хувиргахад бэрхшээлтэй тулгарна.
Гуравдугаарт бөгөөд эцэст нь, удахгүй явагдах шүүх, хуулийн мөрдөн шалгах ажиллагаа гудамжны эсэргүүцлийн жагсаалыг өдөөх үү? У.Хүрэлсүх огцорсны дараа ч хэргийн өрнөл олон нийтийн санаа бодолд нөлөөлсөөр байх болно. Хэрэв олон нийт мөрдөн шалгах ажиллагаа удааширч, хууль шүүх ялгавартай үйлчилж байна гэж үзвэл 2022 оны өргөн хүрээтэй гудамжны хөдөлгөөн дахин давтагдах магадлал өндөр байна. Нийгмийн дарамт шахалт нь авлигын эсрэг илүү гүнзгий шинэчлэлийг урагшлуулах эсвэл бүлэглэлүүдийн ашиг сонирхолд ашиглагдаж, улс төрийн тодорхойгүй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлж болзошгүй юм.
Дотоодын үймээн самуунаас үл хамааран геополитикийн түвшинд үндсэн өөрчлөлт гарахгүй. Монголын нүүрсний экспортын талаас илүү хувь нь Хятад руу зарагддаг бөгөөд эдийн засаг нь туйлын хатуу хараат байдалтай. Аль ч удирдагч энэ суурь зарчмыг ганхуулахгүй. Бодит нөлөөлөл нь Монголын “гуравдагч хөрш” орнуудаас газрын ховор элемент, зэсийн уурхай зэрэг салбарт оруулах хөрөнгө оруулалт дээр харагдана. Улс төрийн тогтворгүй байдал нь шилжилтийн үед олон улсын хөрөнгө оруулагчдыг болгоомжлоход хүргэнэ.
У.Хүрэлсүхийн огцролт нь Монголын ардчиллын шилжилтийн хувьд томоохон сорилт боллоо. Нэг талаас, парламент асуудлыг саадгүй баталж, эрх мэдлийг шилжүүлсэн нь Үндсэн хуулийн суурь тогтолцоо тэсвэртэй хэвээр байгааг харуулж байна. Гэвч институцийн цоорхой, бүлэглэлийн хуваагдал, баялгийн засаглалын бэрхшээлийг тийм ч амархан шийдвэрлэх боломжгүй.
Жинхэнэ шалгуур нь ойролцоогоор дөрвөн сарын дараа болох дараагийн Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар ирнэ. Хэрэв шинэ удирдлага бүтцийн шинэчлэл хийлгүйгээр зөвхөн хүмүүсийг сольдог хуучин замаараа замнавал Монгол Улс нөгөө л мөчлөгөө давтах болно. Томоохон төслүүдийн ил тод байдлыг хангах, эрх мэдэлд тавих хяналтыг бэхжүүлэх, элитүүдийн ашиг хуваах сүлжээг таслан зогсоох боломжтой эсэх нь хэн Ерөнхийлөгч болохоос ч илүү чухал асуудал юм.
Энэхүү хариулт нь зөвхөн гурван сая гаруй монголчуудын амьдралд хамаатай бус, мөн Зүүн Хойд Азийн далайд гарцгүй орнуудын ардчиллын туршлага болон байгалийн баялагт суурилсан эдийн засгийн засаглалын хамгийн сүүлийн үеийн ажиглалтын жишээ болж байна.
Чулуунбаатарын Сумъяа
ТАТАР МАЙДАР






Улс төр


