Монголын босоо бичиг нь зүгээр нэг бэлэн зүйл зээлдэж авсан хэрэг биш, харин хэл шинжлэлийн шинжлэх ухааны гүн гүнзгий хувьсгал байв. XIII зуунд Монголчууд хуучин уйгур цагаан толгойг идэвхгүйгээр хуулбарласан гэж үзвэл эндүүрэл болно. Түүх болон хэл зүйн дүн шинжилгээ нь нүүдэлчид уг үсгийн тогтолцоонд суурь шинэчлэл хийж, дутуу дулимаг үеийн тогтолцоог хүн төрөлхтний соёл иргэншлийн эрдэнэсийн санд үүрд үлдэх өвөрмөц, бие даасан, авиа зүйн хувьд туйлын нарийн хэрэгсэл болгон хувиргасныг баталдаг.

“Абжад”-ын асуудал: Хуучин уйгур цагаан толгой монголчуудад яагаад тохироогүй вэ?

Хуучин уйгур бичгийн үндэс нь арамей уламжлалаас гаралтай согд бичиг байв. Энэ нь мөн чанараараа абжад (зөвхөн гийгүүлэгч тэмдэглэдэг бичиг) буюу голчлон гийгүүлэгч авиаг тэмдэглэдэг тогтолцоо байжээ.

Уйгур эх бичигт эгшиг үсэг бараг байдаггүй, эсвэл график дүрслэлийн хувьд тодорхой зааглагдаагүй байв. Уншигч нь гийгүүлэгчдийн хооронд ямар эгшиг орохыг хам сэдэв дагуу өөрөө тааж унших ёстой байжээ. Эгшгээр баян, үгсийг “эр”, “эм”-ээр ялгадаг, эгшиг зохицох хуультай монгол хэлний хувьд ийм тогтолцоо огт тохирохгүй байснаас гадна Их Хаадын төрийн зарлиг, тушаалыг уншихад үхэлд хүргэж мэдэх ноцтой төөрөгдөл үүсгэх эрсдэлтэй байв.

Агуу шинэчлэл: Монголчууд яг юуг өөрчилсөн бэ?

Механикаар хуулахын оронд монголын эрдэмтэд, бичээчид (домогт Тататунгаагаас эхлэн) чанарын том үсрэлт хийсэн юм:

1. Бүрэн хэмжээний эгшиг авианы тогтолцоог бий болгосон нь: Монголчууд цагаан толгойд үндсэн долоон эгшиг (а, э, и, о, у, ө, ү)-ийг заах тодорхой бөгөөд график дүрслэл бүхий тэмдэгтүүдийг нэвтрүүлсэн. Ингэснээр бичиг нь гийгүүлэгч таах хэрэгсэл байхаа больж, амьд ярианы авиаг яв цав тэмдэглэх чадвартай болжээ.
2. Диакритик (ялгах) тэмдэгүүдийг санаачилсан нь (“дусал” ба “бинт”): Нэг тэмдэгт олон авиа заадаг (полифони) бэрхшээлийг шийдэхийн тулд монголчууд цэг, зураасын суут тогтолцоог боловсруулсан:
• Дусал (цэг): “Х” болон “Г” авиаг нарийн зааглаж ялгахын тулд үсэгт нэмж тавьдаг болсон.
• Бинт (нум/дугуй хэлбэртэй тэмдэг): Хэлний урдуур болон ардуур хэлэгддэг эгшгүүдийг (о/у-г ө/ү-гээс) график дүрслэлийн хувьд зааглахад ашигласан.
3. Шулуун босоо бүтэц: Мөрийг босоо чиглэлд (дээрээс доош, зүүнээс баруун тийш) хөрвүүлснээр монголчууд үгсийг гар салгахгүйгээр үргэлжлүүлэн бичих залгамал бүтцийг бий болгож, үсэг бүр үгийн эхэн, дунд, адагт орох гурван хувилбартай болсон. Энэ нь монгол уран бичлэгийг (каллиграфи) дахин давтагдашгүй урлагийн төрөл болгон хөгжүүлжээ.

Тийм ч учраас дэлхийн хэл шинжлэлд уламжлалт монгол бичгийг уйгар график суурь дээр бүтээгдсэн ч, өөрийн гэсэн өвөрмөц хэл зүй, авиа зүй, зөв бичих дүрэмтэй бие даасан үндэсний бичгийн тогтолцоо хэмээн ангилдаг.

Нүүдэлчин монголчуудын дэлхийн бичиг үсгийн соёл иргэншилд оруулсан хувь нэмэр

Монголчууд бичиг үсгийн түүхэнд хамгийн бүтээлч ард түмний нэг гэдгээ баталж, 10 гаруй өөр бичгийн тогтолцоог зохиож эсвэл нутагшуулсан байдаг. Энэхүү оюуны өвийн гол үе шатууд нь:

• Дөрвөлжин бичиг (Пагва лам, 1269 он): Хубилай хааны зарлигаар Юань гүрний монгол, хятад, төвд, түрэг хэлнүүдийг тэмдэглэх олон улсын нэгдсэн цагаан толгой болгон бүтээсэн. Орчин үеийн судлаачид Дөрвөлжин бичгийн геометр бүтэц нь Солонгосын үндэсний Хангыль бичиг үүсэхэд шууд нөлөөлсөн гэж үздэг.
• Али-Гали (Аюуш гүүш, 1587 он): Санскрит болон төвд хэлний гүн ухаан, анагаах ухааны нарийн төвөгтэй нэр томьёог монгол бичгийн хэрэгслээр яв цав галиглан буулгах боломжийг олгосон галиг үсгийн супер тогтолцоо юм.
• Тодо бичиг (Зая Бандида, 1648 он): Ойрад аялгуунд зориулан монгол бичгийг гүнзгий шинэчилсэн хувилбар. Зая Бандида үсэг ижилсэх бүх эргэлзээтэй талуудыг бүрэн арилгаж, урт эгшгийг тэмдэглэх тэмдэгтүүдийг нэвтрүүлснээр бичгийг уншихад туйлын “тод” буюу “тодорхой” болгожээ.
• Соёмбо бичиг (Өндөр гэгээн Занабазар, 1686 он): Энэтхэг уламжлал болон монгол гүн ухааныг нэгтгэсэн нандин үет үсэг. Энэхүү бичгийн эхний гурван тэмдэгт нь Монгол Улсын эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, төр улсын мөнхийн бэлгэдэл болсон “Соёмбо” сүлдийг бүрдүүлдэг.
• Бусад соёлд үзүүлсэн нөлөө (Манж бичиг): Монгол бичгийн аялгуулагч болон логик бүтэц нь туйлын өндөр түвшинд байсан тул 1599 онд Манж улсыг үндэслэгч Нурхач баатар өөрийн бичээчдэд монгол үсэгт суурилан манж бичгийг зохиохыг тушаажээ.

Хээр талын сенсаци: Чингис хаанаас 600 жилийн өмнөх "Монгол брахми" бичиг

Дэлхийн шинжлэх ухаанд Монголын нүүдэлчин аймгууд зөвхөн XIII зуунд Их Монгол Улс байгуулагдсанаар л өөрийн гэсэн бичиг үсэгтэй болсон гэх үзэл бэртэж байв. Гэвч сүүлийн арван жилийн археологийн олдворууд болон бичээсийг тайлж уншсан шинжлэх ухааны нээлтүүд энэхүү төсөөллийг бүрэн няцаалаа. Монголчуудын өвөг дээдэс манай эриний VI-VII зуунд буюу Чингис хаанаас бүр эрт өөрсдийн хэлийг тэмдэглэхдээ эртний хамгийн нэр хүндтэй тогтолцооны нэг болох энэтхэгийн брахми бичгийг ашиглаж байсан нь тодорхой болов. [1]

Гол биет баримтууд:

• Хүйс толгойн хөшөөний бичээс: Энэхүү ховорхон боржин чулуун хөшөөг 1967 онд Монголын Булган аймгийн Могод сумын нутаг Хүйс толгой хэмээх газраас судлаачид олсон юм. Хөшөөнд брахми бичгийн босоо хувилбараар бичсэн 11 мөр бичээс хадгалагдан үлджээ.
• Бугутын хөшөөний бичээс: Архангай аймгаас олдсон, ойролцоогоор манай эриний 584 оны үед хамаарах дурсгал. Хөшөөний гурван талд согд бичгээр бичсэн бол, цаг хугацааны явцад нэлээд элэгдэж гэмтсэн дөрөв дэх талыг нь яг энэ брахми үсгээр сийлсэн байжээ.

Хэл шинжлэлийн мэргэжилтнүүд олон зууны нууцыг хэрхэн тайлсан бэ?
Бараг хагас зуун жилийн турш эрдэмтэд эдгээр дурсгалыг ямар хэлээр бичсэнийг дутуу тайлж байв. Харин 2014–2019 онуудад олон улсын шилдэг хэл шинжлэлийн эрдэмтэд, эпиграфичид (Дитер Мауэ, Александр Вовин, Этьен де ла Васьер, Мехмет Олмез болон Монголын ШУА-ийн эрдэмтэд)-ийн хамтарсан судалгааны үр дүнд нөхцөл байдал бүрэн өөрчлөгдсөн юм.

Хүйс толгойн бичвэрийн авианы бүтцийг нарийвчлан судалсны эцэст эрдэмтэд нэгдсэн дүгнэлтэд хүрсэн нь: уг бичээсийн хэл нь өвөг монгол (эртний монгол) хэл юм. Бичвэрээс монгол хэлний бүлэгт туйлын шинжүүр болох хэл зүйн дагавар, үгсийн сан, өгүүлбэрийн бүтэц (SOV буюу Өгүүлэгдэхүүн-Тусагдахуун-Өгүүлэхүүн) тод илэрсэн байна.

Түүнчлэн бичээст Жужаны (Нирун) хаант улсын хамгийн сүүлчийн агуу хаан Анахуай-н нэрийг дурдсан нь энэхүү бичгийн уламжлалыг жужантай шууд холбож өгдөг. Энэ нь жужанууд эртний монгол хэлээр ярьж, бичиж байсныг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй баталж байгаа хэрэг юм.

“Монгол брахми”-ийн өвөрмөц тал нь юунд оршино вэ?
Энэтхэгийн сонгодог брахми бичиг нь үргэлж хэвтээ чиглэлтэй бөгөөд зүүнээс баруун тийш уншигддаг. Гэтэл монголчуудын өвөг дээдэс гайхалтай бүтээлч сэтгэж, мөрийг босоо чиглэлд эргүүлж, бичвэрийг баруунаас зүүн тийш урсгасан байдаг.

Ийм зохиомж хийсэн нь практик амьдралын гүн шаардлагатай холбоотой байв:

• Авианы нарийвчлал: Авиан (үе-үсэг) бичиг болохын хувьд брахми нь нүүдэлчдэд өвөг монгол үгсийн бодит дуудлагыг латин эсвэл кирилл үсэг шиг ямар нэгэн хоёр утгагүйгээр, туйлын нарийн тэмдэглэх боломжийг олгож байв.
• Уламжлалын залгамж чанар: Бичвэрийг ийнхүү босоо шугамаар (баганаар) зохион байгуулсан нь ирээдүйн хуучин монгол бичгийн бүтцийг урьдчилан зурж, мэдээллийг босоо чиглэлд хүлээн авах арга барил нь анхнаасаа л тал нутгийн соёлд ижилсэж байсныг нотолж байна.

Өнөөдөр ЮНЕСКО-гоос хүн төрөлхтний баримтат хосгүй үнэт өвөөр албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч, Монгол Улсын Төрийн ордонд хүндэтгэлтэйгээр залсан Хүйс толгойн бичээсийг тайлж уншсанаар манай үндэстний түүхийн статус өөрчлөгдлөө. Евразийн бүх нүүдэлчин ард түмнүүд дундаас монголчууд хамгийн эртний үндэсний бичиг үсгийн дурсгалтай үндэстэн болох нь шинжлэх ухаанаар батлагдаж, дэлхийн соёл иргэншлийг бүтээгчдийн тэргүүн эгнээнд баттай зогсох болов.

Дүгнэлт

Монголчууд нүүдэлчдийг зөвхөн "түрэмгийлэн сүйтгэгчид" байсан гэх хэвшмэл ойлголтыг бүрэн няцаасан юм. Тэд уйгурын дутуу дулимаг гийгүүлэгч бичигт суурилан бүрэн хэмжээний эгшигт цагаан толгойг бүтээж, бие даасан олон төрлийн бичиг үсгийг хөгжүүлснээр Евразийн соёлын хүчирхэг донор, соён гэгээрүүлэгч нь болж, дэлхийн хэл шинжлэлийн түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээж чаджээ.