ТАТАР МАЙДАР
Монголыг хүнд өвөл хүлээж байна: Эдийн засаг болон эрчим хүчний "ЗУД" нүүрлэлээ
2026 оны намар шувтарч, хүйтний улирал хаяанд ирсэн энэ өдрүүдэд Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн салбарт хамгийн их дуулдаж буй үг бол “бэлтгэл ажил” болон “эрсдэл”. Зөвхөн байгаль цаг уурын зуд турхан гэхээсээ илүүтэйгээр, энэ жил монголчуудыг сүүлийн жилүүдэд үзэгдээгүй эдийн засаг, дэд бүтцийн томоохон сорилт бүхий "хүнд өвөл" хүлээж байна гэдгийг салбарын мэргэжилтнүүд болон шинжээчид сануулж эхэллээ.
Энэхүү хүндрэл нь бидний олон жил ярьсан ч тууштай шийдэж чадаагүй дараах гол шалтгаануудаас үүдэлтэй юм.
1. Төв банкны мөнгөний бодлого, Инфляцын өсөлт ба Махны үнийн "гал"
Монголчуудын хувьд өвлийг өнтэй давах хамгийн анхны суурь нөхцөл бол хүнсний аюулгүй байдал, нөөц байдаг. Гэвч өдгөө инфляцын өсөлт иргэдийн худалдан авах чадварыг туйлдуулж байна.
- Төв банкны мөнгөний хатуу бодлого: Монголбанк инфляцыг хязгаарлах зорилгоор бодлогын хүүг өндөр түвшинд (12.5 хувь) барьж байгаа нь зах зээл дэх мөнгөний урсгалыг хумьж байна. Энэ нь инфляцыг тогтооход чиглэсэн ч нөгөө талдаа иргэд болон ААН-үүдэд зээлийн хүүгийн маш том дарамт үүсгэж, эдийн засгийн идэвхжилийг сааруулж байна.
- Махны үнийн "солиорол": 2023–2024 оны зудаар 8–9 сая гаруй мал хорогдсон нь хөдөө аж ахуйн салбарыг туйлдуулсан. Хэдийгээр 2025 онд эдийн засаг уул уурхай дагаж сэргэсэн ч, малын хорогдлоос үүдэлтэй нийлүүлэлтийн хомсдол 2026 онд маш тод илэрч байна. 2025-2026 оны хүйтний улиралд хангалттай махны нөөц бүрдүүлж чадаагүйн улмаас 2026 оны дунд үе гэхэд махны үнэ өмнөх оны мөн үеэс 50.9%-иар гэнэт өсөж, инфляцыг 12%-д хүргэж хөөсрүүлэх гол хөдөлгүүр боллоо.
2. Эрчим хүчний хязгаарлалт: Тэвчих үү, хөлдөх үү?
Энэ өвлийн хамгийн аймшигтай бөгөөд бодитой эрсдэл бол эрчим хүчний системийн туйлдал юм. Монгол Улсын дулаан, цахилгааны станцууд өнөөдөр 100 хувийн хүчин чадлаараа буюу ямар ч бэлтгэл нөөц эх үүсвэргүй ажиллаж байна.
- Хязгаарлалт хийхээс өөр сонголтгүй: Хүйтний оргил үеэр (12 болон 1 дүгээр сард) цахилгааны хэрэглээ оргил цэгтээ хүрэхэд станцууд ачааллаа дийлэхгүйд хүрнэ. Үүний улмаас Улаанбаатар хот болон зарим аймгуудад цахилгааныг цагаар хязгаарлах хуваарь үүсэх нь тодорхой болоод байгаа юм.
- Шинэ эх үүсвэрийн дутагдал: Бөөрөлжүүтийн цахилгаан станц зэрэг шинэ эх үүсвэрүүд ашиглалтад орж байгаа ч улам бүр тэлж буй хотын хэрэглээг бүрэн нөхөж чадахгүй нь ойлгомжтой. Дулааны шугам сүлжээний насжилт, аваарийн нөхцөл байдал өвлийн хүйтэнд хэдэн мянган айлыг хөлдөөх эрсдэлийг дагуулсаар байна.
3. Гэр хорооллын түлш, Утааны шинэ сорилт
Улаанбаатар хотын агаарын бохирдол өвлийн улиралд гамшгийн хэмжээнд хүрдэг. Тэгвэл энэ өвөл нийслэлийн удирдлагууд утааг бууруулах шинэ алхам хийж байна.
- Хагас коксон түлш ба шинэ хяналт: Утааг бууруулах зорилгоор энэ өвөл гэр хорооллын айл өрхүүдэд хагас коксон түлшийг нэвтрүүлж байна. Мөн түлшний карт, борлуулалтыг илүү ухаалаг болгох үүднээс шинэ аппликейшнээр удирдах бэлтгэл хангаж байгаа юм.
- Олдоц ба үнэ: Хэрэв шинэ түлшний үйлдвэрлэл, түгээлт дээр ямар нэгэн гацалт үүсвэл гэр хорооллын иргэд дулаацахын тулд чанаргүй түлш, дугуй түлж, утааны асуудал урьд өмнөхөөсөө ч дордох эрсдэлтэй.
4. Түлш, шатахууны гадаад хараат байдал ба олдоц
Манай улсын эдийн засгийн "цусны эргэлт" болсон шатахуун, дизель түлшний салбар 100 хувь гадаад улсаас (ОХУ-аас) хараат хэвээр байна.
- Олдоц ба хомсдол: Хөрш орны дотоод хэрэгцээ, экспортын татвар болон төмөр замын тээвэрлэлтийн гацалтаас шалтгаалан өвлийн ид ачааллын үеэр дизель түлш болон АИ-92 бензиний тасалдал үүсэх эрсдэл өндөр байна. 2026 оны хоёрдугаар сард болсон хүчтэй цасан шуургаар температур -48°C хүртэл унаж, зам тээвэр бүрэн хаагдаж байсан гашуун туршлага бий. Өвлийн ийм үед шатахууны гацалт үүсвэл нийгмээрээ зогсох аюултай.
5.Төр засгаас авч хэрэгжүүлж буй зохицуулалт, хариу арга хэмжээ
Монгол Улсын Засгийн газар болон холбогдох яамдаас ирж буй "хүнд өвөл"-ийн эрсдэлийг зөөлрүүлэх, бэлтгэл хангах чиглэлээр хэд хэдэн томоохон зохицуулалтыг хийж байна.
- Дэд бүтцийн их засвар: Засгийн газраас дулаан, эрчим хүчний байгууллагуудын нарийн засвар, техникийн шинэчлэлийг 2026 оны 9 дүгээр сарын 1-ний дотор бүрэн дуусгах хатуу шаардлага тавьж ажилласан. Өвлийн ид ачааллаас урьтаж нүүрсний уурхайнуудын хөрс хуулалтыг гүйцэтгэж, станцуудын дэргэдэх нүүрсний аюулгүйн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэх ажлыг Эрчим хүчний яам удирдан зохион байгуулж байна.
- Шатахуун болон ХАА-н стратегийн нөөц: Олон улсын геополитикийн тодорхойгүй байдалтай холбогдуулан дизель түлш, мазут, шатах тослох материалын импортын тасралтгүй урсгалыг хангах, дотоодын тусгай нөөц бүрдүүлэх чиглэлээр ОХУ-тай хэлэлцээрүүдийг хийж байна. Түүнчлэн хөдөө аж ахуйн салбарт өвс, тэжээлийн аюулгүйн нөөцийг аймаг, сумын түвшинд бэлдэх, отрын бүс нутгийг дахин хуваарилах ажлууд эхэлсэн.
- Эрчим хүчний үнэ тарифын реформ: Салбарын алдагдал (220+ тэрбум төгрөг)-ыг нөхөх, хөрөнгө оруулалт татах зорилгоор Эрчим хүчний зохицуулах хорооноос Улаанбаатар хотын дулааны тарифыг шинэчлэн баталсан. Засгийн газраас инфляцыг хөөрөгдөхгүй байх үүднээс үнэ тарифын өөрчлөлтийг үе шаттай, иргэдийн нуруун дээр ирэх ачааллыг багасгах хэлбэрээр уян хатан зохицуулахаар ажиллаж байгаа мэдэгдээд байгаа.
- Урт хугацааны санхүүгийн шинэчлэл: Зээлийн өндөр хүүг бууруулах, ААН-үүдэд ирэх санхүүгийн дарамтыг хөнгөлөх зорилгоор Засгийн газраас банк санхүүгийн салбарыг либералчлах, гадаадын хөрөнгө оруулалт татах, татварын таатай орчин бүрдүүлэх хууль эрх зүйн томоохон реформуудыг эхлүүлээд байна.
Дүгнэлт: Бидэнд ямар гарц байна вэ?
Монголыг хүлээж буй энэ хүнд өвөл бол байгалийн давагдашгүй хүчин зүйл гэхээсээ илүү эдийн засаг, дэд бүтцийн бүтцийн шинэчлэлийг хойшлуулсны төлөөс юм.
Улс орны хэмжээнд эрчим хүчний хэмнэлтийн горимд шилжих, дотоодын мах, хүнсний нөөцийг зөв хуваарилах, шатахууны стратегийн нөөцийг яаралтай бүрдүүлэх шаардлагатай байна. Харин иргэдийн хувьд гэр орондоо дулаалга хийх, цахилгааны үрэлгэн хэрэглээг танах, санхүүгийн эрсдэлээ тооцож өвлийн бэлтгэлээ эртнээс базаах нь энэхүү "хүнд өвөл"-ийг хохирол багатай давах цорын ганц гарц болоод байна.
|
