ТАТАР МАЙДАР
Монгол Улс хоёр хөршийнхөө дунд хэрхэн "тоглож" байна вэ?
Оросын талын өнцөг. Артём Александровын "Сибирский экономист" сайтад бичсэн нэгэн нийтлэлийг орчуулан хүргэе.
Нийтлэлийн зохиогч Монгол Улсыг хэн нэгний нөлөөний орон биш, харин газар зүйн байршлаа маш ухаалгаар "худалдаж", эдийн засгийн дээд зэргийн ашиг олохыг зорьж буй бие даасан, прагматик тоглогч гэдгийг Оросын бизнесийн хүрээнийхэнд сануулсан шинжтэй бичжээ.
Хамгийн сонирхолтой нь, Оросын тал Монголыг зөвхөн түнш биш, зах зээл дээрх шууд өрсөлдөгч гэж харж байна. Монголын дэд бүтэц (УБТЗ, авто зам) сайжрах нь Оросын түүхий эдийг Хятад руу гаргахад тустай боловч Монголын олборлож буй 90 сая тонн нүүрс, зэсийн баяжмал нь Хятадын зах зээл дээр Оросын Сибирийн бүтээгдэхүүнийг шахах эрсдэлтэй гэдгийг тэд анхааруулжээ.
Түүнчлэн тэрээр Монгол Улс Орос, Хятадтай эдийн засгаар холбогдсон ч улс төрийн хувьд Барууны орнууд (АНУ, Европ) болон Япон, Солонгостой тэнцвэрээ барьж буйг оновчтой гэж үзэж байна. Энэ нь Барууны орнуудын зүгээс Монголд ирэх шахалтыг зөөлрүүлдэг тул Орос, Хятадын хувьд ч Монголыг ШХАБ-ын жинхэнэ гишүүн гэхээсээ илүү "бамбай/зуучлагч" ажиглагч хэвээр байлгах нь илүү тохиромжтой гэж дүгнэсэн аж. Дэлгэрэнгүйг нийтлэгдсэн орчуулгаас уншина уу.
Монгол Улс Орос, Хятадын хооронд сонголт хийхгүй байгаа бөгөөд хоёулангаас нь ашиг олохыг хүсэж байна
Монгол Улс Орос, Хятадын дундах газар зүйн байршлаа зөвхөн давуу тал төдийгүй эдийн засгийн шинэ боломжуудын эх үүсвэр болгон ашиглахыг хичээж байна. Бишкект болсон ШХАБ (Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага)-ын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх томоохон төслүүдийн санхүүжилт, тээврийн холболтыг хөгжүүлэх, эрчим хүч болон хоёр хөрштэйгээ эдийн засгийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх талаар ярьсан юм. Үүний зэрэгцээ Улаанбаатар хот Москва, Бээжин хоёроор хязгаарлагдахгүй байхыг хичээж, бусад түншүүдтэйгээ харилцах орон зайгаа хадгалсаар байна.
Дээд хэмжээний уулзалттай зэрэгцэн Ухнаагийн Хүрэлсүх БНХАУ-ын Дарга Ши Жиньпин болон ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин нартай тусгайлсан уулзалтууд хийлээ. Ши Жиньпинтэй гурван талт хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, төв төмөр замын коридорын нэвтрүүлэх чадварыг нэмэгдүүлэх, Монголын нутгаар дайрах хийн хоолойн асуудлыг хэлэлцсэн юм. Харин Путинтэй хийсэн уулзалтаар талууд эдийн засгийн хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлж, хамтарсан томоохон төслүүдийг урагшлуулах эрмэлзэлтэй байгаагаа нотоллоо. Өөрөөр хэлбэл, Бишкек дэх Монголын хөтөлбөр ШХАБ-ын хүрээнээс хальж гарсан байна.
Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх Орос-Монгол-Хятадын эдийн засгийн коридорыг онцгойлон тэмдэглэв. Үүнд төмөр зам, авто замын маршрутууд, хийн хоолой болон бусад дэд бүтцийн төслүүд багтаж байгаа юм. Мөн Ази, Европыг холбосон худалдааны тээвэрт тус улсын гүйцэтгэх үүргийг бэхжүүлэх "Транзит Монгол" хөтөлбөрийн талаар дээд хэмжээний уулзалт дээр ярилаа.
Гурван талт хамтын ажиллагаа бүр 2016 оноос эхэлсэн. 2024 онд Орос, Монгол, Хятад улсууд 33 төслөөс бүрдсэн шинэчилсэн жагсаалтыг тохиролцож, 2025 онд хөтөлбөрийг 2031 он хүртэл сунгасан байна. Үүний хамгийн тод элемент нь Оросын хил дээрх Алтанбулагаас Хятадын хил дээрх Замын-Үүд хүртэлх төв төмөр замын коридорыг хөгжүүлэх явдал юм.
Гэхдээ бүрэн хэмжээний маршрут бэлэн болоход одоогоор хол байна. Орос, Монгол, Хятад улсууд Замын-Үүд — Улаанбаатар — Алтанбулаг чиглэлийн авто замыг шинэчлэх, төмөр замын дэд бүтцийг хөгжүүлэх, хилийн боомтуудын нэвтрүүлэх чадварыг нэмэгдүүлэх асуудлыг хэлэлцэж байна. Ирээдүйн төмөр замын коридорын зарим хэсгүүд техник-эдийн засгийн үндэслэлийн (ТЭЗҮ) шатандаа явж байна.
Сибирийн хувьд энэ нь Хятадын зах зээлд гарах боломжит нэмэлт хувилбарууд бий болох давуу талтай. Алсдаа энэ системд Кызыл — Курагино чиглэлийг холбож, цаашлаад Монголын хил рүү гаргах боломжтой. Харин одоогоор энэ нь бэлэн болсон хувилбар биш, зөвхөн ирээдүйн төлөвлөгөө төдий байгаа бөгөөд Оросын одоогийн төмөр замын сүлжээг орлохгүй.
Монгол Улсад ийм дэд бүтэц нь хамгийн түрүүнд Хятадын зах зээлээс хамааралтай байдлаас нь шалтгаалж шаардлагатай байгаа юм. 2025 онд Монголын экспортын 89.4 хувийг Хятад улс эзэлжээ. Үндсэн бараа бүтээгдэхүүн нь нүүрс, зэсийн хүдэр болон баяжмал хэвээр байна. Тус улс жилд 90 орчим сая тонн нүүрс экспортолсны дийлэнх нь Хятад руу гарчээ.
Тиймээс коридорыг хөгжүүлэх нь Улаанбаатарт өөрийн экспортоо нэмэгдүүлэх, ижил хугацаанд транзит тээврийг өсгөх боломжийг олгоно. Оросын хувьд энд боломж болон өрсөлдөөний аль аль нь бий. Маршрутууд сайжирснаар Оросын компаниуд Хятад руу нэвтрэхэд хялбар болох ч Монголын нүүрс, зэс нь Хятадын зах зээл дээр Оросын түүхий эдтэй илүү идэвхтэй өрсөлдөх болно.
Энэхүү системд Улаанбаатар төмөр зам (УБТЗ) чухал үүрэг гүйцэтгэж байгаа бөгөөд тус улсын дотоод ачаа тээвэр болон төмөр замын экспорт, импортыг бараг бүхэлд нь тээвэрлэдэг. Орос улс энэ шугамаар тээвэрлэх ачааны хэмжээг 2030 он гэхэд 50 сая тонн, 2050 он гэхэд 90 сая тоннд хүргэхээр тооцоолж байна. Хэрэв эдгээр төлөвлөгөө хэрэгжвэл Монгол Улсын бүс нутгийн ложистик дахь ач холбогдол нэмэгдэнэ.
Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх Монголын нутгаар дайрах хийн хоолойг тусад нь дурдсан. Энэ нь "Сибирийн хүч — 2" төсөл болон Монголын хэсэг болох "Союз Восток" хийн хоолой юм. Хийн хоолой нь жилд 50 тэрбум шоо метр хүртэл хий нийлүүлэх хүчин чадалтай. Оросын хувьд энэ нь Монгол Улсыг Хятад руу хий нийлүүлэх томоохон маршрутад татан оролцуулах боломж бол Монголын хувьд эдийн засгийн боломжит орлого бүхий транзит төсөл юм. Гэхдээ барилгын ажлын эцсийн параметрүүд болон хугацаа нь хийн хоолойг Монголын хөтөлбөрт тусгасан гэх баримтаас хавьгүй илүү чухал хэвээр байна.
Эрчим хүчний чиглэл бас бий. Орос, Монгол улсууд Улаанбаатар дахь ТЭЦ-3-ыг шинэчлэх чиглэлээр хамтын ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байна. Уг төслөөр 350 мегаваттын шинэ хүчин чадал нэмэх бөгөөд 2028 онд дуусах ёстой. Үүний зэрэгцээ Сэлэнгэ мөрөнд цутгадаг Эгийн гол дээр баригдах ГЭС-ийн асуудал хөтөлбөрт хэвээр байна.
Яг энэ цэг дээр хоёр улсын ашиг сонирхол бүрэн давхцахгүй байгаа мэт харагдаж байна. Сэлэнгэ мөрөн Байгал нуурт цутгадаг тул ГЭС барих боломж нь Монголын хил хязгаараас хальсан ач холбогдолтой. 2026 онд Орос-Монголын ажлын хэсэг төслийн Сэлэнгэ мөрөн болон Байгал нуурт үзүүлэх нөлөөллийг үргэлжлүүлэн судалж, Орост байгаль орчин, нийгмийн үр дагаврын тусдаа үнэлгээг хийсэн. Улаанбаатарын хувьд энэ нь цахилгаан эрчим хүчний боломжит эх үүсвэр бол Оросын хувьд үр дагаврыг нь хөрш орны хилээс илүү өргөн хүрээнд үнэлэх шаардлагатай төсөл юм.
Дээр дурдсан бүх төслүүд санхүүжилтийн асуудал дээр очно. Ухнаагийн Хүрэлсүх дэд бүтцийн томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлэхийг ШХАБ-ын санхүүгийн шинэ механизмуудыг бий болгохтой холбож, тус байгууллагын Хөгжлийн банкны талаар тусгайлан ярьсан. Гэвч банк одоогоор байгуулагдаагүй байгаа. Дээд хэмжээний уулзалтын итгэлцлийн тунхаг бичигт улс орнууд зөвхөн сонирхогч улсуудын форматаар банк байгуулах ажил ахицтай байгааг тэмдэглэжээ. Хэрэв энэ механизм бий болбол Монгол Улс зам, төмөр замын дэд бүтэц болон бусад урт хугацааны төслүүддээ зориулж өөр нэгэн хөрөнгийн эх үүсвэрт найдах боломжтой болно.
Гэхдээ Улаанбаатар хоёр хөрштэйгээ эдийн засгийн хувьд ойртож байгаагаа зөвхөн тэдний талд ашигтай улс төрийн сонголт болгон хувиргах гэж яарахгүй байна. Монгол Улс АНУ, Европ, Япон, Өмнөд Солонгос болон бусад орнуудтай харилцаагаа хөгжүүлж, "Гуравдагч хөрш"-ийн бодлогоо үргэлжлүүлэн баримталсаар байгаа юм. Энэ нь тус улсын хувьд маневр хийх орон зайгаа хадгалж, гадаад хүчний хэт хараат байдалд орохгүй байх арга зам нь билээ.
Иймд Монгол Улс ШХАБ-д ажиглагчийн статусаа хэвээр үлдээж байна. Энэ формат нь бүрэн эрхт гишүүн болохгүйгээр бүс нутгийн төслүүдийг хэлэлцэхэд оролцох боломжийг олгодог. Улаанбаатарын баруун түншүүдийн хувьд ч энэ болгоомжлол нь Монгол Улс Орос, Хятадтай улс төрийн хувьд огцом ойртохоос хавьгүй илүү тухтай хувилбар юм. Энэ нь Монголд гадаад бодлогын бусад чиглэлээ хаалгүйгээр хоёр хөрштэйгээ эдийн засгийн холбоогоо гүнзгийрүүлэх боломжийг олгож байна.
Монголын тооцоо үүнд л оршиж байна. Улс орон газар зүйн байршлаа өөрчилж чадахгүй ч үүн дээрээс ашиг олохыг хичээж байгаа. Орос улс Хятадын зах зээл рүү гарах боломжит нэмэлт маршрут, Хятад улс Монголын түүхий эд болон Оросын нөөц баялагт нэвтрэх өөр нэг хувилбарыг олж авч байгаа бол Монгол Улс өөрөө транзит болон дэд бүтцээс ашиг олохоор тооцоолж байна.
Сибирийн хувьд үр дүн нь дипломат мэдэгдлүүдээс шалтгаалахгүй. Хэрэв төмөр замын төслүүд, хилийн боомтууд болон авто замын маршрутууд санхүүжилт авбал Оросын бүс нутгуудад Хятадын чиглэлд ажиллах бас нэгэн хувилбар бий болно. Гэвч ижил хугацаанд тухайн зах зээл болон ачаа тээврийн урсгалын төлөөх өрсөлдөөн ширүүснэ. Одоогоор Орос, Монгол, Хятад улсууд энэхүү дэд бүтцийн хэлхээг дөнгөж бүрдүүлж эхэлж байна. Ямар төслүүд барилгын шатанд хүрэхээс шалтгаалж, энэ нь бодит маршрут болох уу эсвэл зөвхөн тохиролцооны багц хэвээр үлдэх үү гэдэг нь шийдэгдэнэ.
|
