Монгол Улс "Youth Progress Index 2025" (Залуучуудын хөгжлийн индекс) судалгаанд 169 орноос 92-рт жагссан нь манай улсын залуу үеийнхний амьдралын чанар, боломж бололцоо дэлхийн дунджаас доогуур байгааг илтгэж байна. 

Энэхүү индексийг Европын залуучуудын форум (European Youth Forum) болон "Social Progress Imperative" байгууллага хамтран гаргадаг бөгөөд улс орнуудын ДНБ буюу эдийн засгийн үзүүлэлтээс ангид үүсгэж, цэвэр залуусын эрх, амьдрах орчин, боломжуудыг 60 гаруй нийгэм, байгаль орчны шалгуураар хэмждэгээрээ онцлогтой. 

Монгол Улс яагаад ийм хойгуур (92-рт) байр авсныг тус индексийн үндсэн гурван тулгуур багана (Pillars) болон залуучуудын нөхцөл байдлын судалгааны хүрээнд дараах шалтгаануудаар тайлбарлаж болно: 

1. Суурь хэрэгцээ ба эрүүл мэндийн асуудлууд (Basic Human Needs)

• Агаарын болон орчны бохирдол: Улаанбаатар хотын өвлийн утаа, хөрсний бохирдол зэрэг нь залуучуудын эрүүл мэндэд хамгийн сөрөг нөлөө үзүүлдэг хүчин зүйл бөгөөд энэ индексэд байгаль орчны үзүүлэлтүүд өндөр жин дардаг. 

• Сэтгэцийн эрүүл мэнд, үйлчилгээний хүртээмж: Монгол залуусын дунд сэтгэл гутрал, стресс, амиа хорлолтын түвшин өндөр байгаа нь эрүүл мэндийн дэд бүтцийн сул талыг харуулдаг. 

2. Сайн сайхан байдлын суурь нөхцөл (Foundations of Wellbeing)

• Боловсролын чанарын зөрүү: Хэдийгээр Монгол Улс бичиг үсэг тайлагдсан байдлаар өндөр оноо авдаг ч боловсролын систем нь хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлтэд нийцдэггүй. Сүүлийн үеийн PISA зэрэг олон улсын үнэлгээнээс харахад Улаанбаатар болон хөдөө орон нутгийн сургуулиудын чанарын ялгаа, багш нарын хүртээмж залуусын сурч хөгжих тэгш боломжийг хязгаарлаж байна.

• Орлогын тэгш бус байдал: Нийгмийн давхаргын ялгаа залуусын мэдээлэл олж авах, технологийн давуу талыг ашиглах боломжид шууд нөлөөлдөг. 

3. Боломж, эрх ба дуу хоолой (Opportunity)

• Ажил эрхлэлт ба "NEET" бүлэг: Монголд ажил ч үгүй, сургууль ч үгүй (NEET буюу Not in Education, Employment, or Training) залуусын эзлэх хувь өндөр байна. Төгсөгчдөд чанартай, зохих цалинтай ажлын байр хомс тул залуус гадаад руу явах урсгал маш их байгаа нь энэ баганын оноог унагаж байгаа юм. 

• Орон сууцны олдоц, үнэ: Залуу гэр бүлүүд биеэ даан амьдрахад орон сууцны үнэ хэт өндөр, ипотекийн зээлийн хүртээмж муу байгаа нь залуусын нийгмийн дэвшлийг гацаадаг. 

• Улс төрийн шийдвэр гаргах түвшний оролцоо: Олон улсын Залуучуудын оролцооны индексээр (GYPI) Монгол залуус иргэний нийгэм, цахим орчинд идэвхтэй ч хууль тогтоох, төрийн бодлого боловсруулах, улс төрийн манлайллын түвшинд тэдний дуу хоолой, төлөөлөл маш сул (хуучин элитүүдийн давамгайлал их) хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. 

Товчхондоо, Монгол Улс эдийн засгийн хувьд зарим орнуудаас давуу талтай байж болох ч залуу хүнд ээлтэй амьдрах орчин, чанартай ажлын байр, урт хугацааны тогтвортой хөгжлийн боломжоор дэлхийн бусад орнуудаас, ялангуяа Төв Азийн зарим хөршүүдээсээ (Казахстан 60, Киргиз 80) хоцорч байна.