"The Diplomat" сэтгүүлд 2026 оны 10 дугаар сарын 31-ний өдөр нийтлэгдсэн,  Чулуунбаатарын Сумъяагийн бичсэн "Монголын байгалийн дархан цаазат газар түймэрт сүйдлээ. Буруутан нь хэн бэ?" (Fire Devastated a Mongolian Nature Reserve. Who's to Blame?) хэмээх нийтлэлийг орчуулан хүргэе.

10 дугаар сарын 8-ны өдөр Монгол Улсын Дорнод аймгийн Халхгол сумын Нөмрөг хэмээх байгалийн нөөц газарт асар том хэмжээний гал түймэр дэгджээ. Уг гал түймрийг 10 дугаар сарын 16-ны өдрийг хүртэл бүрэн унтрааж чадаагүй юм.

Монгол Улсын Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамнаас 10 дугаар сарын 28-ны өдөр гаргасан статистик мэдээллээр түймэрт шатсан нийт талбай 504,960.4 га-д хүрсэн нь ойролцоогоор 5,050 хавтгай дөрвөлжин километр буюу 1.2 сая акр талбай юм. Энэ нь Японы нийслэл Токио хотын газар нутгаас хоёр дахин их талбай гэсэн үг юм. Нөлөөлөлд өртсөн газар нутгийн бараг бүх хэсэг буюу 448,993.6 га талбай нь Нөмрөгийн дархан цаазат газарт хамаарч байв. Уг дархан цаазат газрын нийт нутаг дэвсгэрийн дөрвний гурваас илүү хувь (76.4 хувь) нь гал түймэрт өртжээ.

Монголын эрх бүхий байгууллагуудын урьдчилсан мөрдөн байцаалтын дүнгээр гал түймэр дэгдэх шууд шалтгаан нь Японы харилцаа холбооны гигант "KDDI" компани 98.8 хувийг нь хянадаг, Монголын үүрэн холбооны оператор "Мобиком" компанийн автомашины цуваанаас үүдэлтэй гэж үзсэн байна. Нэгэн тээврийн хэрэгслийн явах эд ангид хуурай өвс орооцолдож, урт хугацааны турш давхиснаас үүссэн үрэлт болон халалт нь хуурай өвсийг шатаажээ. Энэ нь улмаар том хэмжээний гал түймэр дэгдэх үндэс болсон байна.

Уг гал түймэр Хятад-Монголын хилийн бүсэд гарсан бөгөөд Японы компани холбогдсон болон хилийн харилцаа холбооны дэд бүтцийн маргаан зэргээс шалтгаалан асуудал улам ээдрээтэй болжээ. Ийнхүү экологийн үйл явдал нь Монгол, Хятад, Япон улсуудыг хамарсан геополитикийн асуудал болон хурдан хувирч, Зүүн хойд Ази дахь хил дамнасан байгаль орчны засаглал болон капиталын зохицуулалтын логикийг ажиглах жишиг жишээ болов.

Экологийн засаглалын дутагдалтай талууд

Нөмрөгийн дархан цаазат газар нь Их Хянганы нурууны баруун бэл болон Монголын зүүн тал хээрийн шилжилтийн бүсэд оршдог. Энэ нь Зүүн хойд Азийн биологийн олон янз байдлын чухал эх үүсвэр, экологийн аюулгүй байдлын бамбай бөгөөд Дэлхийн байгаль хамгаалах холбооны (IUCN) Улаан ном болон Монголын Улаан номонд бүртгэгдсэн Уссурийн хандгай, Хар мөрний тул загас, хунгар хур зэрэг ховор зүйл амьтад, мөн 250 гаруй зүйлийн шувуудын амьдрах орчин юм.

Намрын улирлын өндөр эрчимтэй түймэр экосистемд урт хугацааны, эргэшгүй нөлөө үзүүлдэг. Хөрсний гадаргуу дээрх органик бодисууд бүрэн нүүрсжиж, хөрсний ус болон шим тэжээлийг барих чадвар эрс мууджээ. Хавар, намрын хүчтэй салхи шуурга дэгдэх үед бүс нутгийн цөлжилт болон элсэн шуурганы эрсдэл үлэмж хэмжээгээр нэмэгдэх болно.

Уугуул ургамлын үрийн санд мөн сүйрлийн цохилт боллоо. Хүйтэн, хуурай тал хээрийн экологийн ажиглалтын мэдээллээр, энэ бүс нутгийн уугуул ургамал бүрэн сэргэхэд дор хаяж 20-оос 100 жил шаардагдах бөгөөд зарим хэсэгт ургамлын төрөл зүйл бүрмөсөн солигдож болзошгүй байна.

Гал түймэр нь дархан цаазат газарт хүртэл Монголын байгаль орчны засаглалын бүтэц сүйрсэнийг илтгэсэн түгшүүрийн дохио болов. Нэг талаас, Засгийн газар “зөвшөөрөл олгохдоо хялбар, хяналт тавихдаа сул”, “түймэр унтраахдаа идэвхтэй, урьдчилан сэргийлэхдээ хойрог” гэдгээрээ алдартай. Түймрийн өндөр эрсдэлтэй намрын улиралд дархан цаазат гол бүс нутгууд арилжааны тээврийн хэрэгслүүдэд нээлттэй хэвээр байв. Хүний үйл ажиллагаанаас өмнө байгаль орчны эрсдэлийн үнэлгээ, гал түймрээс урьдчилан сэргийлэх баталгаажуулалт огт хийгдээгүй байна.

Нөгөө талаас, экологийн мониторинг болон яаралтай тусламж үзүүлэх чадавхи дутмаг байна. Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд Цэндийн Сандаг-Очир үүнийг хүлээн зөвшөөрөхдөө, газар нутгийн бартаатай байдал болон ложистикийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан гамшгийн дараах газар дээрх үнэлгээг хийхэд хүндрэлтэй байна гэлээ. Монголын алслагдсан бүс нутгууд эртнээс хиймэл дагуулын зайнаас тандан судлах мониторингод найдаж ирсэн бөгөөд газрын баталгаажуулалт болон яаралтай тусламж үзүүлэх ложистикийн дэмжлэг үзүүлэх чадамжид илт дутагдалтай талууд байна.

Хил дамнасан экологийн эрсдэл ба геополитикийн үр дагавар

Түймрийн зурвас Монгол-Хятадын хилд дөхөж очсон нь хил дамнасан яаралтай тусламжийн хариу арга хэмжээг шууд идэвхжүүлэв. Хятад, Монголын Засгийн газар хоорондын Хилийн бүсийн ой, хээрийн түймрээс урьдчилан сэргийлэх тухай 1999 оны хэлэлцээрийн дагуу Хятадын Өвөр Монголд 3400 гаруй мэргэжлийн гал түймэртэй тэмцэх, яаралтай тусламжийн хүчийг шуурхай дайчилжээ. Хятадын тал галыг улсын хил давуулахгүй байж чадсаны зэрэгцээ хил даван зугтаж буй зэрлэг амьтдад зориулж гарцыг нээлттэй үлдээсэн байна.

Хятадын Нийгмийн шинжлэх ухааны академийн Экологийн соёл иргэншлийн хүрээлэнгээс судлаач Лю Жиянь тэмдэглэхдээ, Монголын зүүн тал хээр нь Хятадын хойд хэсгийн экологитой маш нягт холбоотой байдаг. Хэрэв гал түймэр хил даван тархвал эдийн засгийн асар их хохирол учруулаад зогсохгүй дипломат ноцтой маргааныг үүсгэж болзошгүй гэв. Энэ өнцгөөс харвал Монголын идэвхгүй хандлага нь түүнийг “экологийн эрсдэл экспортлогч улс” гэх дүр төрхтэй болгожээ.

Хятадын тал галыг хааж зогсоохын тулд асар их ажиллах хүч, материаллаг нөөцийг зарцуулсан. Одоо Хятад улс гаргасан хүчин чармайлтынхаа нөхөн төлбөрийг Монголоос биш, харин Японоос шаардаж байна.

Японы компаниуд дархан цаазат гол бүсэд хууль бусаар нэвтэрч, үүний улмаас ийм сүйрэл дагуулсан нь Японы Монгол дахь хариуцлагатай, ногоон хөрөнгө оруулагч гэсэн олон жилийн дүр төрхийг шууд сүйтгэв.

Японы Монгол Улс дахь Элчин сайдын яамны мэдээлснээр, Японы Монголд үзүүлсэн Хөгжлийн албан ёсны тусламж (ODA) 1977 оноос 2021 он хүртэл хуримтлагдсаар 364.107 тэрбум иенд хүрсэн бөгөөд дэд бүтэц, эрчим хүч, харилцаа холбоо зэрэг олон салбарыг хамарчээ. Мобиком нь нэгэн цагт Япон-Монголын эдийн засаг, худалдааны хамтын ажиллагааны жишиг төсөл байв. Одоо олон нийтийн зүгээс дургүйцэл маш өндөр байна.

Эхэндээ Мобиком компани “хууль ёсны бүрэн журмыг дагаж мөрдсөн” хэмээн хариуцлагаас зайлсхийхийг оролдсон. Олон нийтийн зүгээс үзүүлэх шахалт нэмэгдсэний дараа л тэд олон нийтээс уучлал гуйж, мөрдөн байцаалтын ажилд хамтран ажиллахаа амласан юм. Мобиком компани одоо хамтарсан ажлын хэсэг хохирол, сүйрлийг үнэлсний дараа нөхөн төлбөр олгохыг зөвшөөрсөн боловч тус компани зохих зөвшөөрөлтэй байсан бөгөөд шаардлагатай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг авсан гэж зүтгэсээр байна.

Мобиком компанийн зүгээс тэдний тээврийн хэрэгсэл 4G сүлжээний харилцаа холбооны туршилт хийхээр дархан цаазат газарт нэвтэрсэн гэж мэдэгдсэн боловч тус төсөл нь Хятад-Монголын Сүмбэр-Рашаан хилийн боомттой зэргэлдээ байрладаг тул түүний техник, эдийн засгийн үндэслэлийг Монголын олон нийт маш ихээр эргэлзэж байна. БНХАУ, Монгол Улсын хооронд байгуулсан 2010 оны Хилийн дэглэмийн менежментийн тухай гэрээний дагуу хоёр тал хилийн томоохон төслүүд болон утасгүй холбооны байгууламжийн барилгын талаар урьдчилан мэдэгдэх ёстой. Иймээс Мобиком компанийн хилийн бүсэд байсан нь Монгол, Хятадын хилийн аюулгүй байдлын харилцан итгэлцэлд нөлөөлж болзошгүй юм. Хятадын хэвлэл мэдээллийн зарим шинжээчид хилийн эмзэг бүс дэх Японы харилцаа холбооны төслүүдийн мэдээллийн аюулгүй байдлын талаар санаа зовж байгаагаа илэрхийлсэн боловч эдгээр мэдэгдлүүд албан ёсоор батлагдаагүй байна.

Дургүйцлийг улам нэмэгдүүлсэн зүйл нь Японы Сайд нарын танхимын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Кихара Минору гал түймэр гарснаас хойш хоёр долоо хоногийн дараа буюу 10 дугаар сарын 26-ны өдрийг хүртэл албан ёсны мэдэгдэл хийгээгүй явдал юм. Тэрээр мэдэгдэхдээ зөвхөн Япон улс Монголд экологийн нөхөн сэргээлт хийхэд туслахад бэлэн байгааг дурдсан бөгөөд Хятадад үзүүлсэн нөлөөллийн талаар огт дурдаагүй байна. Энэ нь геополитикийн ангал цавыг улам даамжруулав.

10 дугаар сарын 29-ний өдөр Японы Ерөнхий сайд Такаичи Санаэ Монгол Улсын Ерөнхий сайд Ням-Осорын Учралтай 10 минутын турш утсаар ярьсан нь гамшгаас хойшхи хоёр талын хамгийн өндөр түвшний харилцаа болов. Утасны ярианы үеэр Такаичи хэлэхдээ, Японы Засгийн газар гал түймрийн улмаас учирсан “хохирлын хэмжээг нухацтай авч үзэж байна” гээд “Монголын ард түмэнд чин сэтгэлийн хувиар эмгэнэл илэрхийлж байгаагаа дамжуулав”.

Тэрээр хэлэхдээ, Япон улс “хээрийн түймрийн уршгийг арилгах, байгаль орчныг нөхөн сэргээх чиглэлээр Монгол Улсад шаардлагатай тоног төхөөрөмж нийлүүлэх, хүний нөөцийг хөгжүүлэх зэрэг нөлөөлөлд өртсөн бүс нутгийг сэргээхэд хувь нэмэр оруулах хамтын ажиллагааны багц тусламж үзүүлэх бодолтой байна” гэв. Уг багц нь 10 дугаар сарын 27-ны өдөр томилогдсон Японы Олон улсын хамтын ажиллагааны байгууллага (JICA)-ын ойн аж ахуй, байгаль орчныг хамгаалах чиглэлийн мэргэжилтнүүдийн газар дээрх үнэлгээнд үндэслэх болно. Такаичи үнэлгээ болон нөхөн төлбөр олгох үйл явцын туршид Монголын Засгийн газартай “нягт харилцаатай ажиллахаа” амлав.

Хариуд нь Учрал Такаичид гамшгийн хохирлын бүрэн хэмжээний талаар мэдээлэл өгөв. Тэрээр Японы талын эмгэнэл илэрхийлж, дэмжлэг үзүүлэх санал тавьсанд гүн талархаж байгаагаа илэрхийлээд, "экологийн нөхөн сэргээлтийг үе шаттай, үр дүнтэйгээр ахиулахад" чиглэсэн Японы "шинжлэх ухаанд суурилсан хандлага"-ыг таатай хүлээн авч байгаагаа тэмдэглэв. Мөн тэрээр Монгол Улс хохирлыг арилгах бүхий л хүчин чармайлтад Япон улстай нягт хамтран ажиллахад бэлэн байгааг нэмж хэлэв. Хоёр орны удирдагчид мөн 2027 онд тохиох Япон-Монголын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 55 жилийн ойн босгон дээр хоёр талын найрамдалт харилцаа, практик хамтын ажиллагааг улам бүр бэхжүүлэхээр тохиролцов.

Хоёр орны Засгийн газраас гаргасан албан ёсны мэдээллээс үзвэл, энэхүү товч яриа хэлэлцээ нь зөвхөн Япон-Монголын хоёр талын тусламж болон дипломат хөтөлбөрт бүрэн чиглэсэн байна. Хятадын тал хилийн дагуу гал түймэртэй тэмцэх томоохон хэмжээний хүч хэрэгсэл дайчилсан талаар, эсвэл уг түймэр Хятадын нутаг дэвсгэрт хил дамнасан нөлөөлөл үзүүлэх эрсдэл учруулсан талаар ямар ч дурдалт хийсэнгүй.

Гурван улс, гурван байр суурь

Энэхүү үйл явдал нь Монгол, Хятад, Японы улс төр, эрдэм шинжилгээ, олон нийтийн санаа бодлын хүрээнд хүчтэй хариу үйлдэл дагуулж, талуудын ашиг сонирхол, байр суурийн илэрхий ялгааг харууллаа.

Монгол Улсын хувьд уг гал түймэр нь тусгаар тогтнол, хариуцлага нэхэх асуудал болон дотооддоо дүгнэлт хийх асуултуудыг сөхөв. Ерөнхий сайд Учрал Засгийн газрын хуралдаан дээр үүнийг "экологийн ноцтой үйл явдал" гэж ангилжээ. Тэрээр "Гадаадын хөрөнгө оруулагчид Монгол Улсын хуулиас дээгүүр ямар ч давуу эрх эдлэхгүй" гэдгийг тодорхой мэдэгдэж, дархан цаазат бүсэд нэвтрэх зөвшөөрөл олгох үйл явцыг нарийвчлан шалгахыг шаардав. Тэрээр экологийн хохирлын иж бүрэн үнэлгээ, нөхөн төлбөр олгох журмын дагуу холбогдох компаниуд болон албан тушаалтнуудад хуулийн дагуу хариуцлага тооцохоо амлав.

Сөрөг хүчин болох Ардчилсан намын гишүүн, УИХ-ын гишүүн Оюунсайханы Алтангэрэл хариуцлага тооцох илүү радикал шаардлага тавьжээ. Тэрээр шүүх засаглалаас Мобиком компанийн Монгол дахь бүх хөрөнгө, санхүүгийн дансыг экологийн нөхөн төлбөрийн барьцаа болгон битүүмжлэхийг шаардсан байна.

Олон нийтэд өргөн нөлөөтэй, сүмогийн их аварга Асашёорюү (Монголд Долгорсүрэнгийн Дагвадорж) өөр байр суурьтай байв. Тэрээр Монголын дотоод засаглал руу хандан, "Японы талыг сохроор буруутгах нь өрөөсгөл" гэдгийг шулуухан хэлжээ. Тэрээр хэвлэл мэдээллийнхэнд хандан Мобикомыг Нөмрөг рүү нэвтрэх зөвшөөрөл олгосон албан тушаалтнуудыг сайтар шалгахыг уриалж, орон нутгийн зохицуулалтын авилгыг цухуйлгав.

Асашёорюүгийн энэхүү оролцоо нь бүс нутгийн хилийн албаны хүмүүс болон улс төрийн сүлжээнүүдийг, түүний дотор Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн дүү, Дорнод аймгаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүн Ухнаагийн Отгонбаярыг цувааны зөвшөөрлийг хэн олгосон бэ гэх хэвлэл мэдээллийн ширүүн шуурга руу түлхсэн байж магадгүй юм. Гэсэн хэдий ч Отгонбаяр энэ асуудалд ямар ч оролцоогүй гэдгээ эрс үгүйсгэж, эдгээр асуултуудыг улс төрийн зорилготой гүтгэлгийн чанартай компанит ажил гэж мэдэгджээ.

Японы түвшинд, компанийн хариуцлага болон улс орны нэр хүндийн аль алиных нь хувьд түгшүүр үүсээд байна. Японы Ардчилсан Төлөөллийн Намын (DPFP) ерөнхий нарийн бичгийн дарга Шимба Казуя энэхүү үйл явдлыг компанийн иргэний хариуцлагын хүрээнээс хальсан зүйл гэж олон нийтэд шүүмжлэв. Тэрээр Монгол Улс хариуцлага хүлээх чин сэтгэлээ харуулахын тулд Засгийн газрыг үндэсний хэмжээнд хөндлөнгөөс оролцохыг шаарджээ.

Японы дотоод олон нийтийн санаа бодол ерөнхийдөө Засгийн газрыг удаан хариу үйлдэл үзүүлсэн, мөн давхар стандарт баримталсан гэж буруутгаж байна. Японы Засгийн газар дотооддоо байгаль орчны ялихгүй хохиролд маш мэдрэг ханддаг мөртлөө Японы компаниуд дэлхийн хэмжээний экологийн сүйрэл учрууллаа. Кихарагийн хойшлогдсон мэдэгдлийг сөрөг хүчний намууд болон хэвлэл мэдээллийнхэн дипломат чадамжгүй байдал, компанийг хамгаалсан протекционизм гэж шүүмжилж байна. Зарим нь Токиогийн хоёр долоо хоногийн чимээгүй байдлыг "үндэсний шившиг" гэж нэрлэжээ.

Японы эрх баригч болон сөрөг хүчний лагерийн дуу хоолой хариуцлага тооцох шаардлага дээр нэгдэж байгаа ч стратегийн тэргүүлэх чиглэлүүд нь өөр байна. Эрх баригч Либерал Ардчилсан Нам (LDP) дотор Гадаад хэргийн дэд сайд асан Накаяма Ясухидэ ABEMA News сувгаар хэлэхдээ, корпорацийн гигант "KDDI" болон түүний охин компани "Мобиком" нь иргэний, санхүүгийн болон ёс суртахууны үнэмлэхүй хариуцлага хүлээх ёстой ч энэхүү тусгаарлагдсан үйл ажиллагааны бүтэлгүйтлийг Японы Монгол Улстай хийх бүрэн эрхт түншлэлээс хатуу зааглах ёстой гэж маргажээ.

Хойд Солонгост хулгайлагдсан хүмүүсийн асуудал гэх үндэсний аюулгүй байдлын оршин тогтнох чухал асуудлыг шийдвэрлэхэд Улаанбаатар хот нь орлуулшгүй дипломат зуучлагч гэдгээрээ түүхэн үнэ цэнэтэй тул хоёр талын стратегийн хэлхээ холбоо нь ганц компанийн үйл явдлаас болж алдагдахааргүй дэндүү чухал гэдгийг Накаяма онцлов. Тэрээр энэхүү дэд бүтцийн Хятад-Монгол, Орос-Монголын хил дагуух эмзэг газарзүйн байршил нь геополитикийн дохионы тагнуулын шууд эрсдэлийг дагуулдаг тул Японы "гуравдагч хөрш"-ийн статус сулрах нь бүс нутгийн аюулгүй байдлын сүлжээг шууд алдагдуулна гэдгийг онцолсон байна.

Үүний зэрэгцээ, Япон-Монголын парламентын найрамдлын бүлгийн дарга, LDP-ын хууль тогтоогч Нагашима Акихиса хууль эрх зүйн хамгаалалтыг бэхжүүлж, Мобикомын цуваа нь засаг захиргааны тодорхой зөвшөөрлийн дагуу нэвтэрсэн бөгөөд Монголын хилийн боомтын эрх бүхий байгууллагууд идэвхтэй дагалдан явсан гэдгийг онцлов. Үүний үр дүнд Нагашима хугацаанаас нь өмнө гаргасан хөндлөнгийн дүгнэлтүүдийг буруутгав. Накаямагийн хамт тэрээр Бээжингээс албан ёсоор уучлал гуйхыг шаардсан Хятадын төрийн мэдээллийн хэрэгслийн шаардлагыг эрс няцааж, тэдгээрийг нөлөөлөл тогтоох зорилгоор зохион байгуулсан, батлагдаагүй хил дамнасан улс төрийн мушгин гуйвуулалт гэж үзэв.

Энэхүү нэгдсэн реалист хамгаалалт нь Такаичид өөрийн хариу үйлдлийг хэрэгжүүлэх боломжийг олгосон. Учралтай шууд утсаар ярьж, Төрийн дэмжлэгтэй JICA-ийн Байгаль орчныг нөхөн сэргээх чиглэлийн мэргэжилтнүүдийн багийг илгээснээр Такаичи сэргээн босголтын багцыг өөртөө шингээхийн тулд бүрэн эрхт "ногоон дипломат ажиллагаа"-г гаргууд ашиглаж байна. Энэ нь Японы Монгол дахь стратегийн оролцоо болон чухал дэд бүтцийн зураглалыг бүс нутгийн гуравдагч талын хөндлөнгийн оролцооноос үр дүнтэйгээр халхалж, тусгаарлаж байна.

Байгаль орчны засаглал

Геополитикийн үр дагавраас гадна, Нөмрөгийн түймэр нь ихэвчлэн зөвхөн цаасан дээр оршдог корпорацийн Байгаль орчин, нийгэм, засаглалын (ESG) амлалтуудын хязгаарлагдмал байдлын тод жишээ болж байна. Японы харилцаа холбооны тэргүүлэгч гигант болох "KDDI" нь дотооддоо байгаль орчин, үйлдвэрлэлийн аюулгүй байдлын маш хатуу стандартыг мөрддөг боловч түүний хилийн чанад дахь үйл ажиллагаа нь хоёр нүүртэй давхар стандартыг илчилж байна. Гал түймрийн хамгийн өндөр эрсдэлтэй улиралд тээврийн хэрэгслийн цувааг дархан цаазат байгалийн нөөц газрын гол бүс рүү гүн илгээснээр Мобиком нь эрсдэлийн удирдлагын ноцтой зөрүүг харууллаа. Тус компани тусгай захиргааны зөвшөөрлөөр орон нутгийн зохицуулалтыг давж чадсан нь хүлээн авагч орны байгаль орчны хяналтын цоорхойг системтэйгээр ашигласныг тодотгож байна.

Газар дээрх яаралтай тусламжийн хариу арга хэмжээний чадамж сул байсан нь эрсдэлийн хяналтын сүйрлийн бүтэлгүйтлийг улам батлав. Корпорацийн удирдлагын баг задгай тал хээрийн галыг дарахад тохиромжтой мэргэжлийн гал түймэртэй тэмцэх хэрэгслээр бүрэн хангагдаагүй байсан гэж мэдээллүүд харуулж байна. Ийм учраас анхны галыг тогтоон барьж чадалгүй, ийм том хэмжээнд тархжээ. Энэхүү эгзэгтэй дутагдал нь ESG-ийн өнгөлөн далдалсан тайлангийн өнгөн талын өгүүлэмжийг нэвт хатгаж байна. Олон улсын олон аж ахуйн нэгжүүдийн хувьд эрсдэлийн удирдлага болон байгаль орчны яаралтай тусламжийн нарийн төвөгтэй зураглалууд нь үндсэндээ капиталын зах зээлийн үнэлгээнд зориулсан олон нийттэй харилцах (PR) хөрөнгө болж үйлчилдэг; гамшгийн фронтын бодит амьдрал дээрх туршилтанд орох үед эдгээр онолын системүүд бүрэн задарч унадаг байна.

Нөмрөгт учирсан экологийн хохирол нь Зүүн хойд Азийн хил дамнасан байгаль орчны засаглалын хувьд гүн гүнзгий анхааруулга болж байгаа юм. Энэ түвшний өөр нэг гамшгаас урьдчилан сэргийлэхийн тулд ялангуяа Монгол Улс, мөн бүс нутгийн хэмжээнд хамтран авах ёстой алхмууд.

Нэгдүгээрт, Монгол Улс гадаадын хөрөнгө орлуулалтад хүлээлгэх байгаль орчны хариуцлагын тогтолцоог сайжруулах хэрэгтэй. Энэ нь гадаадын хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгжүүдэд зориулсан байгаль орчны хариуцлагын тусгайлсан зохицуулалтыг нэвтрүүлэхийг дэмжинэ гэсэн үг юм. Өндөр эрсдэлтэй гадаадын хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгжүүдээс нийт хөрөнгө оруулалтын хэмжээнд нь үндэслэсэн тодорхой хувь хэмжээгээр байгаль орчны аюулгүй байдал, чанарын барьцаа хөрөнгийг тусгаарлахыг шаардах ёстой бөгөөд үүнийг ослын дараа экологийг нөхөн сэргээх зорилгоор Төв банкны тусгай дансанд байршуулах шаардлагатай.

Үүний зэрэгцээ, нийт хохирлыг тооцоход НҮБ-ын экосистемийн үйлчилгээний үнэлгээний стандартыг ашиглах хэрэгтэй. НҮБ-ын стандартад хөрсний нүүрстөрөгчийн шингээлтийн алдагдал, биологийн олон янз байдлын хохирол, хоёрдогч гамшгийг удирдах зардал зэргийг багтаадаг бөгөөд үүгээр байгаль орчныг дагаж мөрдөөгүйгээс үүсэх өртгийг үлэмж хэмжээгээр нэмэгдүүлдэг.

Техникийн чадавхийн хувьд агаар-газрын байгаль орчны нэгдсэн хяналтын сүлжээг байгуулж, өндөр эрсдэлтэй үед гал түймрийг минутын нарийвчлалтайгаар нарийн тодорхойлж, эрт зарлан мэдээлэх боломжийг бүрдүүлэхийн тулд дроны автоматжуулсан хэт улаан туяаны эргүүлийн системийг нэвтрүүлэх шаардлагатай. Түүнчлэн, арилжааны үйл ажиллагааны нэрээр гаднаас нэвтэрч буй ажилчид болон тоног төхөөрөмжийн шалгалтыг чангатгахын тулд дархан цаазат газрын хууль сахиулах багуудын техник хэрэгсэл, үйл ажиллагааны эрх мэдлийг дээшлүүлж, зөвшөөрөлгүй үйл ажиллагаанаас урьдчилан сэргийлэх хэрэгтэй.

Бүс нутгийн хамтын ажиллагааны тухайд Монгол, Хятадын хилийн бүсийн гал түймрээс урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх тухай хэлэлцээрийг шинэчлэн сайжруулах, хилийн тодорхой зурвас дотор хил дамнасан яаралтай гал түймэр унтраах "ногоон гарц" байгуулах боломжийг эрэлхийлэх, мөн томоохон түймрийн үед хил дамнасан аврах ажиллагааны зөвшөөрөл олгох үйл явцыг хялбарчлахад анхаарах хэрэгтэй. Үүний зэрэгцээ хил дамнасан байгаль орчны зөрчлийн хариуцлагыг нөхөн төлүүлэх механизмыг бий болгохыг дэмжиж, НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөрөөс буруутай аж ахуйн нэгжүүдийн дэмжлэгтэйгээр бүс нутгийн экологийг нөхөн сэргээх, биологийн олон янз байдлыг хамгаалахад зориулагдсан урт хугацааны экологийн итгэлцлийн санг байгуулахыг дэмжиж болно. Энэ нь үйл явдлын хариу арга хэмжээ, нөхөн төлбөр болон урт хугацааны менежментийг хамарсан битүү цагираг бүхий тогтолцоог бий болгоно.

Нөмрөгийн тал хээрийн дөрвний гурвыг орлосон үнсэн нурам нь Зүүн хойд Азийн хил дамнасан байгаль орчны засаглалын тогтолцоо хоцрогдож буйн гашуун тусгал юм. Уур амьсгалын өөрчлөлт болон геополитикийн тоглоомууд сүлжилдсэн энэ үед байгаль орчны засаглал нь зөвхөн нэг улсын дотоод хэрэг байхаа больж, харин үндэсний тусгаар тогтнол, бүс нутгийн аюулгүй байдал, олон талт итгэлцэлтэй холбоотой гол асуудал болоод байна. Үндэстэн дамнасан капиталын байгаль орчны хариуцлагыг хатуу тогтолцоогоор хязгаарлаж, хилийн засаглал дахь сохор толбонуудыг олон талт хамтын ажиллагаагаар нөхөж байж л бид Зүүн хойд Азийн экологийн аюулгүй байдлын уян хатан бамбайг бодитоор босгож чадна.