Олон улсын хөгжлийн байгууллагууд болон Дэлхийн банкны сүүлийн үеийн тайлангаар Монгол Улсын Жини коэффициент (Gini Coefficient) 31.4 нэгж байна. Энэхүү үзүүлэлтийг дэлхийн дундаж болох 35.4 нэгжтэй харьцуулахад манай улс орлогын тэгш бус байдлын хэмжээгээр олон улсын жишгээр “дундаж буюу харьцангуй тогтвортой” ангилалд багтсан гэсэн үг.

Түүхэн хөгжлийн явцыг харвал Монгол Улсын орлогын тэгш бус байдал сүүлийн 15 жилийн хугацаанд мэдэгдэхүйц буурсан байна. Тодруулбал, уул уурхайн салбарын эрчимтэй өсөлт эхэлж байсан 2007 онд манай улсын Жини коэффициент 35.8 буюу хамгийн өндөр тэгш бус байдалтай байсан бол 2022-2026 оны хооронд энэ үзүүлэлт 31.4 нэгж болон 26 гаруй хувиар буурчээ. 

Тэгш бус байдал буурахад юу нөлөөлөв?

Дэлхийн банк болон Азийн хөгжлийн банкны хамтарсан судалгаагаар Монголд орлогын зөрүү багасахад дараах хоёр гол хүчин зүйл нөлөөлсөн байна: 

Хавтгайрсан халамж ба шууд шилжүүлгүүд:

• Хүүхдийн мөнгөн тэтгэмж, тэтгэвэр тэтгэмжийн хэмжээ нэмэгдсэн нь доод болон дундаж орлоготой өрхүүдийн суурь орлогыг дэмжихэд маш том жин дарсан. Төрийн санхүүгийн энэхүү зохицуулалт нь Жини коэффициентийг даруй 9 нэгжээр буулгахад нөлөөлсөн гэж Дэлхийн банк үзжээ. 
• Хөрөнгийн хуримтлал: Хотын өрхүүд орон сууцтай болох үйл явц болон хөдөөгийн малчдын малын тоо толгой, ашиг шим өссөн нь баялгийн суурь тэгш бус байдлыг зөөлрүүлэхэд гол хүчин зүйл болсон байна.

Гэвч амьдрал дээрх баялгийн бодит зөрүү ямар байна вэ?

Хэдийгээр Жини коэффициент олон улсын стандартаар сайн гарч байгаа ч манай улсын дотоод дахь баялгийн зөрүү, эмзэг байдал өндөр хэвээр байгааг эдийн засагчид анхааруулдаг. 

• Хот, хөдөөгийн болон бүсийн ялгаа: Төвийн бүс болон Улаанбаатар хотын иргэдийн дундаж баялаг, дэд бүтцийн хүртээмж нь алслагдсан баруун болон зүүн аймгуудын өрхүүдээс асар их зөрүүтэй хэвээр байна.

• Малчдын эмзэг байдал: Хөдөөгийн малчин өрхүүдийн баялаг нь зөвхөн малаас шууд хамааралтай тул зуд, байгалийн давагдашгүй хүчин зүйлийн өмнө маш эмзэг, хэзээ ч ядуурлын шугам руу унах эрсдэлтэй байдаг.

• Хөдөлмөрийн зах зээл дэх хүйсийн цалингийн зөрүү: Боловсролын түвшин өндөр ч эмэгтэйчүүдийн дундаж цалин хөдөлмөрийн зах зээл дээр эрчүүдийнхээс доогуур байгаа нь баялгийн тэгш хуваарилалтад сөрөг нөлөө үзүүлж байна.

• Уул уурхайн хамаарал: Тэгш бус байдлыг бууруулж буй төрөөс өгч буй халамж, тэтгэмжүүд нь уул уурхайн түүхий эдийн үнийн хэлбэлзлээс шууд хамааралтай тул урт хугацаанд энэ тэгш байдлыг тогтвортой хадгалах санхүүгийн чадамж сул байна.

Монгол Улсын орлогын тэгш бус байдлын үзүүлэлтийг хөрш зэргэлдээ болон бүс нутгийн орнууд болох Орос, Хятад, Казахстан улсуудтай харьцуулбал

Монгол Улс нь Хятад, Оросоос илүү тэгш хуваарилалттай, харин Казахстанаас арай илүү тэгш бус байдалтай гэж эрэмблэгдэж байна.

Жини коэффициент нь 0-д дөхөх тусам орлогын тэгш хуваарилалт сайтай (ижил тэгш), 100-д дөхөх тусам тэгш бус байдал өндөр (баян хоосны ялгаа их) байгааг илэрхийлдэг. 

Олон улсын байгууллагууд болон Дэлхийн банкны (World Bank) сүүлийн үеийн нэгдсэн тайлан, мэдээлэлд тулгуурласан харьцуулалтыг доорх хүснэгтээр харуулав. 

Орлогын тэгш бус байдлын харьцуулсан үзүүлэлт

Үндсэн дүгнэлт ба Орон нутгийн онцлог:

• Хятадтай харьцуулбал (Баян хоосны асар том ангал): Хятад улсын албан ёсны Жини индекс 36.0-аас хол давж, зарим судалгаагаар 46.5 нэгжид хүрдэг. Энэ нь Хятадын далайн эрэг дагуух хөгжингүй хотууд болон алслагдсан хөдөө тосгодын иргэдийн орлогын зөрүү асар их байгаатай холбоотой. Монгол Улс Хятадтай харьцуулахад нийгмийн баялгийн хуваарилалт харьцангуй ижил тэгш байна.

• Оростой харьцуулбал (Олигархиудын систем): Орос улс 33.0-аас дээш нэгжтэй байгаа нь тус улсын эдийн засаг, байбийн баялаг цөөн тооны тэрбумтнууд болон олигархиудын гарт хэт төвлөрсөнтэй шууд холбоотой байдаг. Манай улсын хувьд уул уурхайн хамаарал их ч халамж, шууд тэтгэмжийн системээр дамжуулж орлогын туйлшралыг Оросоос илүү тогтоон барьж чадаж байна. 

• Казахстантай харьцуулбал (Төв Азийн жишиг): Казахстан улс 27.5-29.2 нэгж бүхий Жини коэффициентээрээ Монголоос илүү нийгмийн тэгш байдлыг хангаж чадсан байна. Тэд газрын тос, байгалийн баялгийн орлогоо нийгмийн суурь дэд бүтэц, хот байгуулалт, боловсролын системдээ илүү хүртээмжтэй хуваарилж чаддаг тул иргэдийнх нь суурь орлогын зөрүү бага байдаг аж. 

Монгол Улсын орлогын тэгш бус байдлын үзүүлэлтийг Азийн өндөр хөгжилтэй орнууд болох Өмнөд Солонгос болон Япон улстай харьцуулбал манай улсын Жини коэффициент тэднээс бага буюу орлогын хуваарилалт нь цаасан дээр илүү "ижил тэгш" гэж гардаг нь маш сонирхолтой үзүүлэлт юм. 

Дэлхийн банк (World Bank) болон олон улсын судалгааны байгууллагуудын сүүлийн үеийн нэгдсэн тайланд тулгуурласан харьцуулалтыг доорх хүснэгтээр харуулав.

Азийн орнуудын Жини коэффициентийн харьцуулалт

Энэхүү харьцуулалтын цаадах бодит ялгаа юу вэ?

Монгол Улсын Жини коэффициент Солонгос, Японоос сайн (бага) гарч байгаа нь манай улсыг тэднээс илүү баян эсвэл иргэд нь илүү хангалуун амьдардаг гэсэн үг биш юм. Энд дараах хоёр том ялгааг ойлгох хэрэгтэй:

• 1. Орлого ба Баялгийн ялгаа (Income vs Wealth):
  Жини коэффициент нь зөвхөн иргэдийн сар, жилийн тогтмол орлогыг хэмждэг болохоос биш хуримтлуулсан хөрөнгө, баялгийг (үл хөдлөх хөрөнгө, хувьцаа г.м) хэмждэггүй. Япон, Солонгосын супер баячуудын үе залгамжилсан асар их хөрөнгө, баялгийн төвлөрөл нь жирийн иргэдийнхээс хэдэн мянга дахин их байдаг тул амьдрал дээрх баян хоосны ангал нь Монголоос хавьгүй илүү гүн, нийгмийн стресс өндөртэй байдаг.

• 2. Солонгос дахь "Эдийн засгийн туйлшрал" (Polarization):
  Өмнөд Солонгосын зах зээлийг "Самсунг", "Хьюндай" зэрэг цөөн тооны том конгломератууд (Чэбол) хянадаг. Эдгээр том компанид ажилладаг хүмүүс болон жижиг дунд үйлдвэрт ажилладаг иргэдийн цалин, баялгийн зөрүү асар их байдаг нь Солонгосын нийгэмд "Халбаганы онол" (алтан халбагатай төрөх үү, шороон халбагатай төрөх үү) гэх бухимдлыг үүсгэдэг.

Дүгнэлт:

Монгол Улс нь орлогын хэмжээгээр тэднээс харьцангуй доогуур боловч нийгмийн дунд анги болон доод ангийн хоорондох орлогын харьцааны зөрүү нь Солонгос, Япон шиг хэт туйлширч, холдоогүй байгааг энэ индекс харуулж байна