Бельги улсад төвтэй Brussels Morning цахим сонинд олон улсын улс төрийн эрсдэлийн шинжээч Максимилиан Хесс Монгол Улсын эрчим хүчний хямрал болон дотоодын бизнесийн орчны харилцан хамаарлын талаарх аналитик нийтлэлийг гаргажээ. Тус нийтлэлд тэмдэглэснээр дэлхийн эрчим хүчний хямралын бодит нөлөөг Олон улсын усан замаас бус, харин Улаанбаатар хотын шатахуун түгээх станцуудаас харж болохоор байна. Хэрэв та дэлхийн эрчим хүчний хямрал бодитоор хаана нөлөөлж байгааг харахыг хүсвэл Ормузын хоолой руу бус, Улаанбаатар хотын шатахуун түгээх станц руу харах хэрэгтэй хэмээн бичсэн байгаа юм. Ингээд Zogii.mn энэ нийтлэлийг орчуулан хүргэе.

… Өнгөрсөн наймдугаар сарын 3-ны өдөр Монгол Улсын Засгийн газраас жолооч нарт автомашины улсын дугаарын сүүлчийн орон тэгш, сондгой байхаас хамаарч өнжөөд шатахуун авах шийдвэр гаргаж, худалдан авалтын хэмжээг автомашины бакны гуравны нэгтэй тэнцэх хэмжээнд хүртэл хязгаарласан юм. Үүний дараах хоёр долоо хоногийн хугацаанд АНУ-ын Элчин сайдын яамнаас тус улс даяар үүссэн шатахууны хомсдолыг тандаж, нэн шаардлагатай бус бүх аяллыг хойшлуулахыг зөвлөж байв. Энэ нь сүүлийн арван жилийн хугацаанд өөрийгөө аялал жуулчлалын дараагийн томоохон бүс нутаг хэмээн сурталчилж ирсэн улсын хувьд ноцтой нөхцөл байдал бөгөөд энэ зун өөр ямар ч улсын засгийн газар ийм хатуу хязгаарлалт тогтоогоогүй юм.

Оросын холбооны улс яаралтай журмаар нэмэлт 25,000 тонн бензин, 5,000 тонн агаарын хөлгийн түлш нийлүүлэхээр тохиролцсоны дараа буюу наймдугаар сарын 18-нд дээрх хязгаарлалтыг цуцалсан. Гэвч энэ нь зөвхөн богино хугацааны шийдэл бөгөөд Украины зүгээс Оросын газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүдэд дрон ашиглан цохилт өгсөөр байгаа нь Оросын нийлүүлэлтэд цаашид ч хүндрэл учруулах нь тодорхой байна. Монгол Улсын шатахууны нийлүүлэлтийг түүхэндээ бараг бүрэн хангаж ирсэн Ангарскийн үйлдвэр одоогоор халдлагад өртөөгүй байгааг тооцвол нөхцөл байдал цаашид илүү эгзэгтэй түвшинд хүрч болзошгүй. Түүнчлэн Кремлийн тусламж хэзээ ч үнэ төлбөргүй байдаггүй бөгөөд Москва үүний хариуд юу шаардах нь тодорхойгүй хэвээр. Оросын тал өнгөрсөн жил өөрийн улсын шүүхээс тус уурхайн гол хувьцаа эзэмшигч Их Британи-Австралийн үндэстэн дамнасан Рио Тинто компанийн эсрэг шийдвэр гаргах үеэр Монголын зэс, алтны томоохон орд болох Оюу Толгойн хувьцааг сонирхож байгаагаа шууд бусаар илэрхийлж байсан юм. Үе үеийн засгийн газрууд 3-6 сарын стратегийн нөөцтэй болно гэж амлаж байсан ч энэ зорилтдоо хүрч чадаагүй төдийгүй нөөцлөх агуулахын хүчин чадлыг ч хөгжүүлээгүй байна.

Энэхүү хамаарал нь бага хэмжээний асуудал биш юм. Зөвхөн дизель түлш болон бензиний импорт өнгөрсөн жил Монгол Улсын нийт импортын гуравны нэгийг бүрдүүлсэн байна. Импортын хэмжээ сүүлийн хорин жилд тав дахин өсөж, 2025 оны байдлаар 2.7 сая тоннд хүрсэн бөгөөд эрэлт жилд 14 хувиар өсөж байна. Энэ нь зөвхөн жолооч нарт тулгарч буй таагүй байдлын тухай асуудал биш юм. Монголын эдийн засаг бол уул уурхайн эдийн засаг бөгөөд уул уурхайн эдийн засаг нь дизель түлшний хамааралтай байдаг. Оюу Толгойн уурхайн тээврийн аварга体 автомашинууд, Хятадын хил рүү чиглэн урсах нүүрсний цуваа, Говь дахь уурхайн хотхонуудыг цахилгаанаар хангаж буй генераторууд бүгд түлшээр ажилладаг. Улаанбаатарт шатахууны насос зогсоход бусад бүх салбарыг санхүүжүүлдэг экспортын хөдөлгүүр саатаж эхэлдэг байна.

Үүнээс үүдэн хойд хөршийн асуудал хөндөгдөнө. Монгол Улс дотооддоо газрын тос боловсруулах үйлдвэргүй бөгөөд Энэтхэг улсын санхүүжилтээр 2018 оноос хойш барьж буй үйлдвэр цаашид саатал гарахгүй бол 2028 онд ашиглалтад орохоор төлөвлөгдсөн байна. Тэр болтол түлшний 97 орчим хувь нь Оросоос нийлүүлэгдэх бөгөөд тус улсын боловсруулах үйлдвэрүүд Украины дроны халдлагад дараалан өртсөөр байгаа юм. Оросын үйлдвэрүүд ганцхан сарын дотор 18 үйлдвэртээ цохилт авсны улмаас долоодугаар сард газрын тос боловсруулалтын хэмжээ өдөрт 3.6 сая баррель болж буурсан нь 2002 оноос хойших хамгийн доод үзүүлэлт болоод байна. Москва бензин, дизель түлшний экспортоо бүрэн хориглож, өөрөө түлш импортолж эхэлсэн бөгөөд Монгол Улс зөвхөн засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийн дагуу тусгай квотоор буюу хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр түлшээ авч байна. Олон улсын Brent маркийн газрын тосны үнэ 90 ам.долларын орчимд хэлбэлзэж, Ойрхи Дорнодын гарц 2027 оноос өмнө тогтворжихгүй төлөвтэй байгаа үед Улаанбаатар хот Евразийн хэмжээнд боловсруулах хүчин чадал нь хамгийн ихээр сүйтгэгдэж буй цорын ганц нийлүүлэгчээс бүтцийн хувьд бүрэн хамааралтай хэвээр байгаа.

Улаанбаатар хот үүнийг мэдэж байгаа тул өөр эх сурвалж хайсаар байна. Тус улсын Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд долоодугаар сарын сүүлчээр Сөүл хотод очиж GS Caltex компанитай квот болон тээвэрлэлтийн талаар тохиролцож, эхний ачааг наймдугаар сарын эцэс гэхэд авахаар амласан. Мөн Ерөнхий сайд наймдугаар сарын 7-ны өдөр PetroChina компанийн дотоодын охин компанитай уулзсан бөгөөд Оросын экспортын замаас хамаарлаа бууруулахыг эрмэлзэж буй Казахстан улстай эртнээс хэлэлцээ хийж байна. Гэвч Казахстан улс Монголын өөрийн үйлдвэр ашиглалтад орох хүртэл шаардлагатай хэмжээний бэлэн бүтээгдэхүүн нийлүүлэх хүчин чадал дутмаг байгаа билээ. Эдгээр алхмууд нь зөв боловч аль нь ч хямд биш юм. Түүнчлэн далайд гарцгүй, нөөцлөх агуулахгүй зах зээлд шатахууны баррель бүрийг тээвэрлэж авчрах зардал өндөр бөгөөд Хятадаас хамааралтай болох нь нэг хамаарлыг нөгөөгөөр солих эрсдэлийг дагуулж байна.

Үүнийг засгийн газрууд болон түүхий эд тээвэрлэж буй худалдаачид хэрхэн шийдвэрлэх нь Монголын тал нутгаас хальж, олон улсад чухал ач холбогдолтой юм. Тус улс нь хоёр ревизионист гүрний дунд хавчигдсан далайд гарцгүй жижиг ардчилсан улс эдийн засгийн бие даасан байдлаа хадгалж чадах эсэхийг шалгах сорилт болж байна.

Вашингтон үүнийг дэмжиж байгаагаа олон жилийн турш илэрхийлсээр ирсэн. Трампын засаг захиргаа 2019 онд Улаанбаатар хоттой стратегийн түншлэл тогтоосон бол Байдены засаг засаглалын жилүүдэд айлчлал, санамж бичиг, ашигт малтмалын хэлэлцүүлгүүд идэвхжсэн. Энэ оны хоёрдугаар сард Монгол Улс Төрийн департментын Чухал ашиг ашигт малтмалын сайд нарын уулзалтад 50 гаруй улсын хамт оролцсон байна. АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн санхүүжилтийн корпорацаас тус улсын газрын ховор элементийн нөөцийг хөгжүүлэхэд санхүүжилт олгох сонирхолтой байгаагаа илэрхийлсэн бөгөөд АНУ-ын худалдааны агентлаг Монгол Улсад шууд нислэг үйлдэх, агаарын тээврээр газрын ховор элементийн исэл тээвэрлэх боломжийг бүрдүүлэх зорилгоор нисэхийн аюулгүй байдлын зэрэглэлийг хангахад тусалж байна. Тэгвэл агаарын замыг сонгох шаардлагатай байгаа нь Монгол Улсын хуурай замын экспортын замд тулгарч буй улс төрийн эрсдэлийг гэрчилж байгаа бөгөөд одоогийн байдлаар Монголын нийт экспортын 80 гаруй хувь нь зөвхөн Хятад улс руу чиглэж байна. Нүүрс болон зэсийн экспортын хэмжээ гайхалтай өсөж байгаа хэдий ч Хятадын энэхүү хамаарлаас үүдэлтэй улс төрийн урт хугацааны сорилтууд тулгарсаар байна.

Түвдийн буддын шашны шатлал болон ирээдүйн асуудал нь худалдааны зах зээлд ийм чухал хүчин зүйл болдог улс орнууд олон биш юм. Бээжин 2016 онд Далай ламын айлчлалаас болж Монголтой залгаа хилээ хааж байсан бөгөөд Түвдийн буддын шашин давамгайлдаг Монгол Улсын хувьд нас өндөр болсон шашны удирдагчийн залгамжлагчийг сонгох асуудлаар Бээжингээс олон жилийн турш төлөвлөж буй тэмцэл ойртож байна. Үүнээс гадна хэвлэлээр бага дурдагддаг бусад хүчин зүйлүүд ч бий.

Тухайлбал 20 дугаар зууны эхэн үе хүртэл Монголын уламжлалт удирдагчийн үүргийг гүйцэтгэж байсан Түвдийн буддын шашны гурав дахь чухал зэрэг зиндааны удирдагч болох Богд хааны залгамжлалын асуудлыг авч үзэж болно. 2023 онд тодорсон аравдугаар Богд хаан нь тухайн үед 11 настай байсан Монгол-Америк гаралтай хүү юм. Лондоны даатгалын уулзалт эсвэл зээлийн хорооны хурлаар арван жилийн хугацаатай хөрөнгө оруулалтын эрсдэлийг тооцохдоо өсвөр насны хүүгийн шашны замналаас үүдэлтэй эрсдэлийг харгалзах шаардлага тулгарч байна. Одооноос 2040-өөд оны хооронд тухайн хүүхэд Монголын худалдааны салбарын нэгэн чухал хувьсах хэмжигдэхүүн болж болзошгүй бөгөөд үүнээс урьдчилан сэргийлэх байгалийн арга зам байхгүй юм.

Гэвч метафизикийг хойш тавьж, Монголын түүхий эдийн экспортын физик сорилтыг авч үзвэл асуудал зөвхөн бүтээгдэхүүнийг Монголоос гаргах тухай биш юм. Монгол Улсад нэн даруй шаардлагатай байгаа зүйл бол бүтээгдэхүүнийг дотогш оруулах, өөрөөр хэлбэл импортын тусламж юм. Импортын тусламжийг санхүүжүүлэх нь экспортын санхүүжилтийг бодвол олон улсын зах зээлд борлуулахад илүү хүндрэлтэй байдаг. Ийм зах зээлд нийлүүлэлт хийж буй худалдаачин нь нийт экспортын орлого нь ганцхан хөршөөс хамааралтай, мөн тэрхүү хөрштэйгөө үүсгэсэн маргаан нь гадаад ертөнцтэй (бусад улс орнуудтай) харилцах ямар ч суваггүйгээр тасалдаж болох эрсдэлийн шимтгэлийг үнэдээ шингээх шаардлагатай болдог.

Хэрэв хүдэр тээвэрлэж буй ачааны машинууд дизель түлшгүй болбол газрын ховор элементийн уурхайг санхүүжүүлэх нь төдийлөн үр дүнгүй юм. Импортыг дэмжих санхүүгийн хэрэгслүүд болох худалдааны санхүүжилтийн баталгаа, улс төрийн эрсдэлийн даатгал, Солонгос эсвэл Булангийн орнуудын нийлүүлэгчдэд төлбөр төлөгдөхгүй байх эрсдэлийг тооцохгүйгээр Улаанбаатар руу борлуулалт хийх боломжийг олгодог зээлийн шугамууд бэлэн байдаг. Эдгээр нь ашигт малтмалын сайд нарын уулзалтыг бодвол анхаарал татахуйц биш бөгөөд сурталчилгааны зураг авахад тохиромжгүй юм. Түүхээс үзэхэд дэлхийн түүхий эдийн зах зээлийн механизм яг энэ цэгт ажиллаж ирсэн. Гэвч Монголын бизнесийн тогтворгүй орчин түүхий эдийн худалдаачдыг дараалан хохироож байсан бөгөөд ойрын хугацаанд сайжрах найдвар бага байна.