АНУ-ын The Heritage Foundation судалгааны хүрээлэнгээс жил бүр уламжлал болгон гаргадаг "Economic Freedom Index 2026" (Эдийн засгийн эрх чөлөөний индекс) шинэчлэгдсэн тайлан албан ёсоор нийтлэгдлээ. Уг тайлангаар Монгол Улс дэлхийн 180 гаруй орноос 69 дүгээр байрт жагсаж, өмнөх 2025 оны тайлангийн (74 дүгээр байр) үзүүлэлтээс 5 байраар урагшилсан амжилт үзүүлэв.

Манай улс эдийн засгийн эрх чөлөөгөө ийнхүү ахиулахад бизнесийн орчныг сайжруулах, хувийн өмчийг хамгаалах эрх зүйн шинэчлэлүүд нөлөөлсөн байна. Монгол Улс болон түүний хөрш, бүс нутгийн орнуудын 2025-2026 оны үзүүлэлтийг харьцуулсан дүр зургийг доорх хүснэгтээс харах боломжтой:

Хөрш болон бүс нутгийн орнуудын онцлох харьцуулалт:

• Монгол ба Хөрш орнууд (Орос, Хятад): Монгол Улс эдийн засгийн эрх чөлөөний үзүүлэлтээр хоёр хөрш болох ОХУ (145-р байр) болон БНХУ-аас (154-р байр) хол тасархай түрүүлж байна. Орос улс нь геополитикийн хориг болон төрийн хяналт чангарсны улмаас өмнөх оноос 10 байраар ухарсан бол Хятад улс төрийн төвлөрсөн зохицуулалтаасаа шалтгаалан "эрх чөлөөгүй" ангилалд хэвээр үлдсэн байна. 

• Төв Азийн орнууд (Казахстан, Кыргызстан): Төв Азийн орнуудаас Казахстан улс реформ идэвхтэй хийж Монголын урд (66-68 орчимд) бичигдэж байгаа бол Кыргызстан улсын хувьд засаглалын сул тал, хуулийн хэрэгжилтээс шалтгаалан дэлхийн дунджаас доогуур буюу "Ихэвчлэн эрх чөлөөгүй" ангилалд багтсан хэвээр байна. 

Дэлхийн хэмжээнд Сингапур (1), Швейцар (2), болон Ирланд (3) улсууд эдийн засгийн хамгийн чөлөөт, нээлттэй орноор шалгарсан бол АНУ 22 дугаар байрт бичигджээ. Монгол Улс цаашид эрх зүйн тогтвортой байдлаа хадгалж, саяхан батлагдсан Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай анхдагч хуулиа бодитоор хэрэгжүүлж чадвал ирэх жилүүдэд чансаагаа улам ахиулах боломжтойг шинжээчид онцолж байна.

Манай улсын 12 үзүүлэлт тус бүр дээрх бодит байдал, давуу тал болон сул талуудын нарийвчилсан задаргааг хүргэе:

1. Хуулийн засаглал (Rule of Law) — ХАМГИЙН СУЛ ЦЭГ

• Өмчлөх эрх (Property Rights): Дунд зэргийн үзүүлэлттэй. Иргэдийн болон гадаадын хөрөнгө оруулагчдын өмчийг хуулиар хамгаалдаг ч шүүхийн шатанд маргаан шийдвэрлэх явц удаан үргэлжилдэг.

• Шүүхийн хараат бус байдал (Judicial Effectiveness): Сул. Шүүхийн тогтолцоо болон эрх зүйн шинэчлэлүүд хийгдэж байгаа ч улс төрийн болон гадны нөлөөллөөс бүрэн ангид байж чадахгүй байгаа нь оноог доош татдаг.

• Засгийн газрын шударга байдлын үнэлгээ (Government Integrity): Нэн сул. Авилга, ашиг сонирхлын зөрчил нь Монгол Улсын эдийн засгийн хөгжлийг боомилж буй хамгийн том хүчин зүйл гэж тайланд онцолжээ.

2. Засгийн газрын хэмжээ (Government Size) —  Тогтворжиж буй үзүүлэлт 

• Татварын дарамт (Tax Burden): Харьцангуй сайн. Хувь хүн болон аж ахуйн нэгжийн орлогын татварын хувь хэмжээ олон улстай харьцуулахад бага, тогтвортой системтэй. Саяхан батлагдсан Эдийн засгийн эрх чөлөөний хуулиар өндөр технологийн импортын татварыг чөлөөлөх зэрэг шинэчлэлүүд хийгдсэн. 

• Засгийн газрын зардал (Government Spending): Дундаж. Төсвийн зардал, ялангуяа халамжийн болон дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт өндөр хэвээр байгаа нь төсөвт ачаалал өгдөг.

• Төсвийн эрүүл байдал (Fiscal Health): Сүүлийн жилүүдэд уул уурхайн экспорт нэмэгдсэнээр төсвийн орлого сайжирч, гадаад өрийн дарамт тодорхой хэмжээгээр буурсан нь индексийн оноо өсөхөд эерэгээр нөлөөлжээ. 

3. Зохицуулалтын үр ашиг (Regulatory Efficiency) — ӨСӨЛТИЙН ЦЭГ

• Бизнесийн эрх чөлөө (Business Freedom): Сайжирч байгаа. 2026 онд УИХ-аас баталсан Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хууль нь төрийн тусгай зөвшөөрөл, лицензийн тоог цөөлөх, цахимжуулах чиглэлд томоохон ахиц авчирсан.

• Хөдөлмөр эрхлэлтийн эрх чөлөө (Labor Freedom): Дундаж. Хөдөлмөрийн зах зээлийн зохицуулалт харьцангуй уян хатан боловч нарийн мэргэжлийн боловсон хүчний дутагдал байсаар байна.

• Мөнгөний эрх чөлөө (Monetary Freedom): Төв банкнаас инфляцыг тогтворжуулах багц арга хэмжээ авсны үр дүнд үнийн тогтвортой байдал өмнөх жилүүдээс дээрдсэн. 

4. Нээлттэй зах зээл (Open Markets) — ДАВУУ ТАЛ БА БОЛОМЖ

• Худалдааны эрх чөлөө (Trade Freedom): Маш сайн. Монгол Улс нь гадаад худалдааны хувьд нээлттэй, тарифт бус хориг саад багатай.

• Хөрөнгө оруулалтын эрх чөлөө (Investment Freedom): Сул-Дундаж. Хууль эрх зүйн хувьд нээлттэй ч Хөрөнгө оруулалтын тухай хуулийн шинэчлэл удааширсан, хүнд суртал ихтэй тул гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт уул уурхайн бус салбарт орж ирэх эрсдэл өндөр хэвээр байна.

• Санхүүгийн эрх чөлөө (Financial Freedom): Тогтвортой (50 оноо хавьцаа). Банкны салбарын реформ хийгдэж, ТОП банкууд ХК болсон ч санхүүгийн зах зээл нь зөвхөн арилжааны банкуудаас хэт хамааралтай хэвээр байна. 

Дүгнэлт: Монгол Улс бизнесийг цахимжуулах, худалдааг нээлттэй байлгах чиглэлд (Бүлэг 3, 4) олон улсад өндөр үнэлэгддэг ч, шүүхийн хараат бус байдал болон авилгын асуудал (Бүлэг 1) нь эдийн засгийн эрх чөлөөгөө "Бүрэн чөлөөтэй" ангилал руу ахиулахад хамгийн том чөдөр болж байна.