EU Reporter-д мэдээлснээр, Монгол улс даяар иргэд шатахуунд дугаарлаж, наймдугаар сард бензинийг нормлон хуваарилсан "урьд өмнө үзэгдээгүй" хямрал нүүрлээд байна. Засгийн газраас импортыг дэмжиж, лиценз олголтыг түргэсгэсэн ч энэ нь цаагуураа томоохон луйврын сүлжээг дахин тэтгэх эрсдэлийг бий болгожээ.

 

Гэвч энэ шийдвэр нь "Лекс Ойл" (Lex Oil) компаниар дамжуулан 1.1 тэрбум долларын луйвар хийсэн хэрэгт холбогдсон Эрдэнэсүрэнгийн Жононбаярын сүлжээнийхэнд дахин боломж олгож, хямралыг далимдуулан ашиг олох үүд хаалгыг нээсэн байна.

 

Монгол улс шатахууны хувьд хөрш Орос улсаас бүрэн хамааралтай бөгөөд импорт хийхийн тулд Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яамнаас тусгай зөвшөөрөл авдаг. Өнөөдрийн байдлаар 164 компани лиценз эзэмшиж байгаагийн 34-ийг нь 2025 оноос хойш олгожээ. Шатахуун импортлогчдын тоо таван жил хүрэхгүй хугацаанд хоёр дахин нэмэгдсэн байна.

 

Хямралын үеэр Засгийн газраас импортлогчдод онцгой давуу эрх олгож, татварыг тэглэн, хөнгөлөлттэй зээл, хадгалалтын татаас өгч, гаалийн бүрдүүлэлтийг хурдан шуурхай хийхийг үүрэг болгосон юм.

 

"Лекс Ойл"-ын сүлжээ хэрхэн томорч байна вэ?

2025 болон 2026 онд тусгай зөвшөөрөл авсан хэд хэдэн компани Жононбаярын сүлжээтэй шууд холбогдож байна.

• "Стандарт Ойл Газ" (Standard Oil Gas): Таван жил идэвхгүй байсан тус компани 2025 оны 12-р сард "Лекс Ойл"-ын захирал асан Эрдэнэбатын Индраг шинэ захирлаар томилж, зургаан долоо хоногийн дараа импортын лиценз авчээ.
• "Бэст Драгон" (Best Dragon): Шатахууны чиглэлээр ажиллаж байгаагүй энэ компанийг "Лекс Ойл"-ын дараагийн захирал Банзрагчийн Батдаваа 2025 оны 7-р сард худалдан авч, хоёр сарын дараа импортын зөвшөөрөл авсан байна.
• "Тод Ойл" (Tod Oil): 2025 оны 4-р сард лиценз авсан. Үүсгэн байгуулагч нь "Лекс Ойл" болон "ВС Ойл"-ын захирал асан Батаагийн Анарчулуу юм. Батаагийн Анарчулуу нь Ерөнхий сайд Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн хүү болон тус луйврын хэрэгтэй холбогддог нисдэг тэрэгний компанийн гүйцэтгэх захирлаар ажилладаг.
• "Апекс Петролиум" (Apex Petroleum): Луйврын хэрэг ил болсон 2024 оны 10-р сард байгуулагдсан. Хувьцаа эзэмшигчдийн дунд Жононбаярын хамтрагчид болон түүний нууц амраг гэгддэг Ялалтбаярын Хонгорзул нар байна.

Үүнээс гадна "АБР Эко Транс", "Петро Спарк", "Стандарт Энержи энд Ойл" зэрэг компаниуд Жононбаярын сүлжээ, түүний гэр бүлийн махны бизнес болон оффшор шилжүүлгүүдтэй холбоотой болох нь баримтаар нотлогдож байна. Нийт 164 лиценз эзэмшигчийн наад зах нь 16 нь энэхүү нэгдмэл сүлжээний компаниуд байна.

 

Шинэ лицензүүд ба Төрийн оролцоо

Лиценз авсан компаниудын ард ихэвчлэн нөлөө бүхий эрхмүүд байдаг. Жишээ нь, "ТЭС Петролиум Трейд" компани нь Татвар, Гаалийн газрыг удирдаж байсан, УИХ-ын гишүүн Баагаагийн Баттөмөрийн хүүгийн өмч гэгддэг. Мөн Хятадын хөрөнгө оруулалттай, шатахууны чиглэлээр бүртгэлгүй байсан дөрвөн компани лиценз авчээ.

 

Наймдугаар сарын 17-нд Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд зарим импортолсон шатахуунаа нууж, зарахгүй байгаа компаниудын тусгай зөвшөөрлийг цуцлахаа анхааруулсан. Гэвч лицензийг цуцаллаа ч цаад эздийг нь хариуцлагад татаж чаддаггүй хуулийн цоорхой хэвээр байна.

 

Монгол улс Транспэрэнси Интернэшнл байгууллагын 2025 оны Авлигын төсөөллийн индекст 31 оноо авч, 182 орноос 124-т орсон нь түүхэн дэх хамгийн муу үзүүлэлт юм. АНУ-ын Төрийн департамент ч Монголд зохицуулалтын дарамт их, хууль дүрэм тогтворгүй байгаа нь хөрөнгө оруулагчдад хэтэрхий эрсдэлтэй гэж сануулж байв.

 

Өмнө нь Монголын дизель түлшний гуравны нэгийг нийлүүлдэг байсан "Трафигура" (Trafigura) компани энэхүү 1.1 тэрбум долларын луйврын хохирогч болсноор нийлүүлэлтээ зогсоосон. Гэтэл өнөөдөр тухайн хэрэгт холбоотой байсан хүмүүс эргэн ирж, Монголын ард түмнийг туйлдуулж буй шатахууны хямралаар дахин хөлжиж байна хэмээн EU Reporter-ын сурвалжлагч бичжээ.

---